Het objectieve subject: een onaangenaam figuur

Daan Stoffelsen wil begrijpen hoe hij leest. Wanneer wordt een poging tot objectief lezing subjectief genieten? In deze derde aflevering treft hij een onaangenaam figuur - en wil direct omkeren.

'Ik, Vuursteen, heb een vrij onaangenaam karakter. Voor anderen, maar ook voor mijzelf. Anderen zijn er trouwens niet zoveel. De tijd van vrienden is voorbij.'

Een eenzaam mens? Misschien kun je Erik Vuursteen, de pianostemmer uit Vuursteens vleugels, de tweede roman van oud-Revisorredactielid Elmer Schönberger, zo noemen. Maar onaangenaam is wel de eerste indruk die ik kreeg. Zijn woorden blijken de inleiding van een redevoering die hij beoogt te houden voor een publiek van pianostemmers. En die is niet mals.

'Eerlijk gezegd laat u mij koud. Als ik daar zo zie zitten, u, stemmers, met uw vroeg kalende fletsekoppen, samen met uw tandakkende echtgenoten die zich zo verheugd hebben op de jaarlijkse NVP-avond, tegen beter weten in, wat waarom zouden de toespraken draaglijker zijn dan in andere jaren, de disgenoten grappiger en de gerechten pittiger? - nee, als ik u zo zie zitten, dan denk ik, Vuursteen, zijn dit je beroepsgenoten? Wil je daarmee de oorlog winnen? Ben jij er zelf ook zo een? Kijk in de spiegel. Ben ik ook zo?'

Ha, gezellig.

Nu heb ik een groot hart voor mensen met een manco, maar met onaangename personages houd ik het moeilijk uit. De zeurpieten, de zelfbeklagers, de zure cynici, ze mogen wegblijven uit de boeken. Als dit een kerk is, dan vloek ik, maar: Raskalnikov? De personages van Grunberg? De heren van Rosenboom? Mannen van interne monologen, van de moraal - al dan niet verrot -, van een ernst die elk zicht op de rest van het boek beneemt.

Stop.

Ik ben me aan het uitschrijven uit de beroepsgroep. Ik benader inmiddels Nabokovs definitie van een slechte lezer. In een beschrijving van de goede lezer, de onafhankelijke lezer, stelt hij dat zijn ‘approach to a work of fiction is not governed by those juvenile emotions that make the mediocre reader identify himself with this or that character and skip “descriptions”. The good, admirable reader identifies himself not with the boy or the girl in the book, but with the mind that conceived and composed that book’. Als ik me door aardige personages mee laat voeren, dan ben ik op het verkeerde pad, dus als onaangename figuren me in het lezen belemmeren, dan ben ik geen goede lezer.

Maar stel nu dat ik dat doe, wat dan? Nabokov en zijn aanhangers voorzien niet in wetten, of praktische bezwaren, en bovendien: er zijn nu eenmaal genoeg lezers die het wel doen. Is het niet zinniger te duiden wat personages sympathiek maakt, waardoor ze een gids worden in de geestelijke wereld van de schrijver? Is het niet interessanter te weten te komen hoe het werkt, dan om het af te wijzen?

Is Nabokov verantwoordelijk voor de kloof tussen de kritiek en het klootjesvolk?

Eh, Stop.

Terug naar onze pianostemmer. Eerder nog dan bij Christian Beck en Berend Bepol heb ik me met Vuursteen verzoend. Hij blijft zijn onaangename kanten hebben, maar op drie vlakken wint hij mijn sympathie. Wat hij doet, maakt me nieuwsgierig.

'Hij stapt uit, loopt vastberaden naar het grote, helverlichte winkelpand op de hoek en drukt zijn neus tegen een van de etalageruiten. Hij telt zeventien piano's en vleugels. Op deze afstand kan hij ze niet allemaal determineren, maar van een stuk of tien is hij vrij zeker. Wat staan ze er kalm en onverstoorbaar bij. De stilte die zij veroorzaken is immens, de zelfbeheersing die zij tentoonspreiden bewonderenswaardig. Nu moet hij oppassen, anders springen de tranen hem nog in de ogen.'

Wat hij denkt, maakt me aan het lachen.

'Terwijl het beest zich sprongsgewijs met vier poten tegelijk van de vloer verheft, klinkt er een hoge blaf die onaangenaam ketst in het betegelde halletje. Vuursteen vindt het een beetje te hoog voor een schepsel met de omvang en het postuur van deze vuilnisbakken-Brahms maar wordt bij deze kritische gedachte, die hij al veel vaker heeft gehad, door medelijden bevangen. Je zult maar met zo'n blaf geboren worden.

En hij is niet wat hij zegt dat hij is. Misschien is dat wel doorslaggevend. Het is hilarisch hoe hij de SRV-man wijsmaakt dat de eigenaresse van 'Bach' en de te stemmen piano een werkelijk vreselijke liefdesgeschiedenis achter de rug heeft.

'"Uiteindelijk heeft hij er een eind aan gemaakt.'
Vuursteen constateert met voldoening dat zijn relaas aankomt. Ook hemzelf stemt het trouwens droef. Hij ziet de arme drommel voor zich. Hoe deze in zijn wanhoop vergeefs de ene na de andere dokter smeekt hem uit zijn lijden te verlossen. Hoe hij bij al zijn vrienden om oude en ongebruikte pillen bedelt. En hoe ten slotte in een Amsterdams café...
"Met een pistool."'

Vuursteen weeft nieuwe verhalen, hij eist auteurschap voor zich op, uniciteit, en wordt daarmee interessanter. Dus 'the boy in the book' presenteert zichzelf als een 'mind that conceives and composes'.

Maar bovendien, en misschien is dat een voor de hand liggender verklaring, is Vuursteen zelf het verhaal. Ook als je besluit hem toch niet helemaal onaardig te vinden, weet hij je gêne op te wekken en je ergernis, maar je weet nooit wanneer. Er is iets onvoorspelbaars in zijn karakter dat spanning geeft aan een eenvoudige liefdesgeschiedenis, iets onbekends dat nieuwsgierig maakt. (Anders, overigens, dan de personages van Rosenboom en Grunberg, die recht op een weliswaar onbekende afgrond afgaan.) Is dat de verklaring? Werkt het zo? Niet het personage, maar de plot? En werkt het dan ook altijd zo bij romans die zo op één hoofdpersoon steunen? Misschien niet in De asielzoeker of De nieuwe man, maar wel in De weldoener? De leraar? En is Nabokov niet gewoon bovenstaande mening toegedaan omdat hij de aantrekkelijkste onaangename hoofdpersoon aller tijden heeft gecreëerd?

Of: hoe de dolende ridder, steeds dieper in een donker bos, vaststelt dat hij aan leugenaars betrouwbare gidsen heeft maar niettemin steeds minder van die bomen begrijpt. Wordt vervolgd.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

Archief

Omhoog