Het ritme van een gedachte

Daan Stoffelsen wil begrijpen hoe hij leest. Wanneer wordt een poging tot objectief lezen subjectief genieten? Vandaag denkt hij mee met een ongrijpbare hoofdpersoon en een prater in clichés. Is meedenken meevoelen, maken overwegingen betrokken? Tillman en Möring.

'- Sadness, that's normal, it goes with the territory, but becoming bitter, bitterness is to be avoided, he said.
- Be a saint instead, she said.
Instead, he'd live from the largesse of a common madness, not just his own, not just from his sadness, he'd lament and move on, lament and move on.'

Zo begint 'The Recipe', van Lynn Tillman, een schrijfster die ik tot voor kort niet kende, maar wier werk ik, daar ben ik inmiddels van overtuigd, moet lezen. Niet vanwege de spanning van de plots, niet om de decors of de kleurrijke personages, maar om wat ze haar personages laat denken. En niet, zeker niet, om de toegankelijkeid, want ik begrijp geen moer van dit begin, het dichterlijke gefilosofeer lijkt niets in te leiden, geen geschiedenis, geen emotie. Maar nu ik me erdoorheen geworsteld heb, voel ik me prettig thuis bij deze hij, Clay, een dichter, en realiseer ik me dat deze woorden inleiden tot een denken en een taal die de grenzen van essay, kort verhaal en poëzie opzoekt en doorbreekt. Tillman zet een frisse toon neer, en een complexiteit van taal en denken, die meer belooft.

Het is een ander doorlezen dan bij Marcel Möring, in zijn nieuwste roman, Louteringsberg. Daar is de informatie overvloedig, op het clichématige af - 'Tijdens de bezichtiging had de makelaar, een kettingrokende vvd’er in blazer en grijze flanellen pantalon, ons druipend van scepsis rondgeleid in wat een halve ruïne leek.' -, en krijgt de emotie, die in dit boek het denken sterk kleurt, ruime inbedding. De vijfjarige dochter van hoofdpersoon Marcus Kolpa bezweert hem dat de spoken weg zijn, niet de spoken die voor haar eigen angsten staan, maar voor de zijne. Möring zet een toon neer - geen complexiteit - en leidt een denktrant in.

'Toen pas zonk het besef in mij dat ze niet had geprobeerd om haar angst beheersbaar te maken door die aan mij toe te schrijven, maar dat de spoken waarover ze het had mijn spoken waren. Ze had het over mijn nachtmerries, de wervelende zwarte dromen waaruit ik soms schreeuwend ontwaakte en waaraan zij blijkbaar zo gewend was geraakt dat ze had besloten dat ik bang was voor wat in haar belevingswereld het engste moest zijn: spoken. Ik voelde me beschaamd. Beschaamd en... ja: hulpeloos. Ik voelde me hulpeloos omdat ik merkte hoe gebrekkig ik was als enige opvoeder van een kind, mijn dochter, het kind dat ik alles wilde geven. Hier, voor het huis waar we zouden gaan wonen, wist ik ineens heel duidelijk dat mijn "alles" niet zoveel was. Ik, met mijn tekortkomingen en somberheid, mijn nachtmerries, mijn verlangen om niets meer met de wereld te maken hebben, wat kon ik voor haar zijn? Hoe kon ik haar laten opgroeien buiten de samenleving, alleen met mij, op deze godvergeten plek?'

Dat is expliciet, sentimenteel maar het is ook... Ik leen hier even van een lezer die ik keer op keer blijk te kunnen vertrouwen: 'Maar bovenal heeft het alles met de toon te maken - noem het een montere melancholie, een hoopvolle depressie - en het ritme waarmee Kolpa denkt (en Möring schrijft): het kabbelt maar ondervraagt, het twijfelt maar werkt uiteindelijk naar de juiste vragen toe.' Joost de Vries, in De Groene Amsterdammer, zoekt naar wat het toch goed maakt. En dat is inderdaad het personage, een man die slachtoffer is van de omstandigheden, maar toch keuzes maakte, de beste voor dat moment. Tillmans Clay blijkt ook een sympathieke vent te zijn, geen held, maar ook geen sukkel, iemand wiens gedachten je graag volgt, niet omdat je er per se mee in kan stemmen, maar omdat ze zo aangenaam verwoord zijn, omdat ze lopen.

Tillman nog eens.

'He hadn't moved away from the old neighborhood, waiting for something, teaching English and American literature at the high school he attended, while he grew older in the same place, without stopping time, though he found his illusions encouraged and indemnified by traces of the past, like the indentations in the gym's floor, and more than traces, bodies, like the baker's and the butcher's, and their children, who would replace them, and stand in their places, in a continuity Clay wouldn't keep up, even by staying in the neighborhood.'

En ritme, dat noemde De Vries ook. Ik veroorloof me nog één uitstapje. Onlangs vroeg ik de vertaler van Cristovão Tezza's Een emotionele fout, Arie Pos, iets te zeggen over de eerste zin van dat boek voor Athenaeum.nl. Het is een zin van een alinea, bijna een pagina lang, en hij loopt. Maar een beweging alleen volstaat niet. Dat bewijst Tezza's zin, Tillmans zin, en ook - maar in mindere mate - de passage van Möring. Het gaat van a naar b, maar daartussen liggen herinneringen, verlangens, details die meer betekenis zullen krijgen dan de rode lijnen die je al meende te hebben gezien. Gymvloeren en lichamen zijn verademend fysiek naast de zwarte dromen en hulpeloosheid, maar allebei roepen ze vragen op - de vragen die de hoofdpersoon zich ook stelt.

De overeenkomsten vallen minder op dan de tegenstellingen: Tillman experimenteel, bij tijd en wijlen onleesbaar, in een zeer diverse verhalenbundel, Someday This Will Be Funny, Möring conventioneel, spannend, in een roman. Maar van meedenken naar meelijden, naar sympathie, is de stap klein, dat zie ik bij beide boeken. Makkelijk geconcludeerd, maar wat leidt tot de conclusie? Dat mysterieuze ritme? Alles tussen a en b, de uitstapjes, de details, de parafernalia? Het slachtofferschap?

(Of: hoe we na een lange omweg terugkeren op ons pad, maar dan een stuk terug. Hoe doelgericht lezen nog niet eerder zo doelloos voelde.)

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog