Hermans, Enter, witregels

Het objectieve subject

'Maar je kunt Enter natuurlijk niet lezen zonder Hermans te kennen,' zei mijn collega tegen me.
'Natuurlijk.'

Maar toen was mijn recensie al af. Ik had niets opgepikt van Hermansreferenties, behalve het expliciete 'Lotte, die Nooit meer slapen in haar rugzak had, verklaarde Alfred Issendorf tot aansteller en mietje'. Logisch, we hiken door Noors territorium, en Lotte is allesbehalve een mietje in Grip. Maar ik had dus enorm veel gemist?!

Ik ben gaan herlezen, en moest erkennen dat Hermans' Noorse roman wel erg goed was. En dat hij uiterst vaardig is met witregels. En dat zijn eerste zin fenomenaal is. Maar of hij me nu zoveel helpt bij het begrijpen van Enter? Over witregels, perspectieven, vergelijken, en de nonsens van beïnvloeding.

'De portier is een invalide.'

Fenomenaal, omdat dit een onbeschofte vaststelling is, die door de irrelevantie nog onbeschofter wordt. Hij maakt nieuwsgierig. Naar die portier, maar ook naar de persoon die dit zegt/vertelt/opschrijft. Wat voor een figuur moet dat wel niet zijn?

Intermezzo: Krol

En dan die witregel. Ik duik even in de archieven. Gerrit Krol schreef in 1985 in De Revisor:

'Over witregels, hun functie en de techniek van het gebruik ervan is in de literatuurwetenschap niet buitensporig veel geschreven. In de recensies van mijn boeken, die daar toch alle aanleiding toe geven, heb ik nooit zelfs ook maar één regel gelezen over dit verschijnsel dat in de literatuur even normaal is als bijzonder - als je je rekenschap geeft van de overwegingen waardoor een schrijver zich laat leiden op het moment dat hij, al schrijvend, een regel overslaat.

[...]

De witregel is niet meer, kán niet meer zijn dan een leesteken, zoals punt en komma leestekens zijn, en de nieuwe regel. Een nieuwe regel wil zeggen: het volgende gebeurt op een andere plaats. Wie een dialoog schrijft zonder er telkens bij te vertellen wie er aan het woord is, geeft dat aan door telkens op een nieuwe regel te beginnen. Een witregel daarentegen wil zeggen: nu komt een ander verhaal.'

Krol zegt meer behartenswaardigs, had ik de rechten, ik zou het helemaal voor u overtypen op Revisor.nl.

Het andere verhaal

Dit is het andere verhaal van Hermans:

'Op het eikehouten bureautje waaraan hij zit, staat alleen een telefoon en door een goedkope zonnebril, staart hij roerloos voor zich uit. Zijn linker oorschelp moet afgescheurd zijn bij de ontploffing die hem verminkt heeft, of is misschien verbrand toen hij neerstortte met een vliegtuig. Wat er van het oor is overgebleven lijkt op een slecht uitgevallen navel en biedt de haak van de bril geen houvast.
- Professor Nummedal, please. Ik heb een afspraak met hem.
- Goodday, sir. Ik weet niet of professor Nummedal binnen is.
Zijn Engels klinkt langzaam of het Duits was. Hij zwijgt verder en verroert zich niet.
- Ik heb gisteren een afspraak gemaakt met de secretaresse van professor Nummedal, voor vandaag half elf.
Onwillekeurig kijk ik op mijn polshorloge dat ik gisteren bij aankomst in Oslo een uur achteruit gezet heb op Noorse zomertijd.'

Een echt ander verhaal is het niet. Het onbeschofte staren van de verteller gaat door, maar loopt zonder witregel - Hermans kiest ervoor hier één verhaal van te maken - door in de actie. De aanzet tot actie, niet veel meer, en het is twijfelachtig of er wat van komt. De ik - aan het einde van de alinea zien we pas dat een ik vertelt - lijkt niet verwacht door de professor, en ook de tijd begint te schuiven.

Intermezzo: Grip

In Grip staat een horloge stil, er wordt ook een krantenartikel gelezen dat de rest van het boek doorzeurt (net als in enkele delen van De avonturen van Kuifje, dus niet exclusief Hermansiaans), er spelen alpinisten met een opgeklopte heldenstatus in. Maar Enter zelf zegt tegen Arjan Peters (de Volkskrant, 28 januari 2012) dat het 'verstoken [is] van euforie over Noorwegen. In die zin is mijn boek een anti-Nooit meer slapen', en mijns inziens belangrijker nog: de eerste witregel komt pas in hoofdstuk 3, op pagina 25.

Je kunt het verschil al in de eerste, witregelloze alinea zien. Enter overlaadt je met informatie en beelden, en kiest voor een perspectief dat kennis achteraf wel mogelijk maakt (een zin als 'daar gaat Vincent Voogd, behendigste aller alpinisten, na twintig jaar onmiddellijk herkenbaar' kan natuurlijk niet, dat is bijna net zo onmogelijk als in de tegenwoordige tijd hardop vaststellen dat je iets 'onwillekeurig' doet, maar dit terzijde). Dit is een anti-Nooit meer slapen, want Enter neemt je mee in de beweging, zonder te stoppen, zonder twijfel, zonder excuses.

‘God, daar was hij dus. Paul van Woerden stond met geopende portemonnee voor de toonbank, keek toevallig langs de verkoopster naar buiten en zag hem voorbijkomen. Ja, hij was het, geen twijfel mogelijk; daar ging Vincent Voogd, behendigste aller alpinisten, na twintig jaar onmiddellijk herkenbaar. Nog steeds zo’n norse kop met van die rafelige bakkebaarden. Hij droeg een modieus visgraatjasje, trok een kleine koffer op wieltjes als een weerspannig hondje achter zich aan en hield een krant op ooghoogte voor zich uit. Hij was zo verdiept dat hij al lezend tegen iemand opbotste en – kon het sprekender – in plaats van zelf excuses te maken, ze zo te zien juist ontving.’

Zonder witregel

Zo kan het ook. Enters eerste zin had geïsoleerd gekund, sterker nog, dat had goed geklopt, want er spreekt enige eerbied uit die eerste woorden, eerbied die een moment respijt dient op te roepen. Stel je voor dat die eerste zin van Hermans direct gevolgd was door de tweede zin, stel dat Hermans, zoals Jan van Mersbergen liet zien op deze site met zijn eigen boek, het in elkaar had gedrukt.

Dan was de invalide geen apart verhaal geweest. Die invalide is überhaupt niet de persoon waar Hermans die eerste pagina een verhaal over vertelt, het gaat om de ik, de verteller. Die heeft oog voor onvolmaaktheid zoals alleen een zelfbewust onvolmaakt mens kan hebben. Die neemt adempauzes die angstwekkend weinig vastigheid bieden. Hermans biedt vanaf pagina één onzekerheden.

Onzekerheden, grote woorden

Terwijl Enter die pas later introduceert, als de herinneringen van zijn drie vertellers met elkaar gaan conflicteren. Op dat punt van het boek gebruikt hij al meer witregels, volgens Krols regel, om een pauze in de gebeurtenissen in te lassen, een nieuw deel van zijn verhaal te vertellen. Het is op een paginatal waarop Hermans al spaarzamer is met witregels.

Maar nu is het mijn beurt om witregels te laten vallen. Waarom vergelijk ik deze twee boeken? Er is vast een schemaatje te maken voor de invloed van Hermans op Enter, los van wat die laatste over die eerste zegt, maar het zijn totaal verschillende boeken.

Invloed, groot leeg woord.

Kunst, dat andere grote woord, ontleent haar kracht, denk ik, aan wat je niet weet, wat je vermoedt, en waarin je je ongelijk bewezen ziet.

Witregels kunnen ook onderstrepen, schijnbaar futiele opmerkingen kracht geven. Witregels zijn dan ook geen eenduidige leestekens. Ze suggereren adempauzes, nieuwe verhalen, een groot belang of een grote twijfel. Het is een middel dat even weinig zegt over een roman als een beginzin als 'De portier is een invalide' of 'God, daar was hij dus'. Maar wát zo'n beginzin kan zeggen, daar helpt een witregel wel bij.

Toch?

Of hoe de ik, in de tegenwoordige tijd, steeds overtuigender steeds meer witregels laat vallen en vertwijfeld wegzakt in de intermezzo's.

*

Daan Stoffelsen wil begrijpen hoe hij leest. Wanneer wordt een poging tot objectief lezen subjectief genieten?

twee reacties

rein swart

ja daan dat krijg je ervan als je mijn recensie van Grip, die overigens ook niets over overeenkomsten met Hermans zegt, voor mijn voeten wegstoffelt. (-:

rein swart , - 13-02-’12 11:07
imsook Yoo

zou zeggen, tel de taal fouten: zo`n stukje trekt je aandacht wel. Dat er de hermansreferentie op deze manier goed onder de loep werd genomen. Als deze figuur niet zo knullig in taal was geweest, ongetwijfeld op een manier, met veel nuances naar voren gebracht. Het feit, dat er uit de nood geboren regels ook werd begrepen, verdient zeker wel een groot sympathie. IK zal zeker blijven objectief lezen.

imsook Yoo, - 13-02-’12 15:18
We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

Archief

Omhoog