De kunst van de herhaling

Het objectieve subject

We draaien het objectieve en subjectieve maar eens om: ik ben een fan van Joost de Vries. Ik vind het een goede criticus, die ons durft te laten delen in zijn intuïties en onzekerheden, en ik vind hem een goede schrijver, die niet terugdeinst voor actie, humor en literaire verwijzingen. Zijn tweede roman, De republiek, laat het zien, en al heeft de literaire kritiek zich vooral gestort op de verwijzingen, de invloeden en de thema's, dit is interessanter: De Vries heeft vaart, en goede zinnen. Goede herhalingen.

Vond u De Republiek goed? Lees dan...

Die invloeden en thema's maken wel dat deze roman in een literair netwerk staat, en het duiden van de inspiratiebronnen van De Vries heeft één voordeel: hoe slecht recensenten het boek ook vonden, er zijn betere boeken. Vond u De republiek goed? Lees dan Saul Bellow, zegt Arie Storm. Lees dan Bolaño, zegt de Volkskrant volgens Sebastian Kort in NRC Handelsblad. Lees dan Don DeLillo. Lees David Lodge. Tips te over, je hoeft het boek al niet meer te lezen, je kunt al meteen door.

Maar luister niet naar de zure critici, want je moet het boek dus juist wel lezen. Om de thematiek ja, om het spel met verbeelding (en onbetrouwbaarheid) en verdubbeling (er zitten dubbelgangers in, dubbelspel, de verdubbeling van een seksscène), om de humor, en om de zinnen dus.

Bedoelingen en tegenstellingen

De zinnen komen er, zoals gebruikelijk in de in ruimte beperkte traditionele kritiek, bekaaid vanaf. Terwijl Sebastiaan Kort wel uit zijn eigen jeugd citaten opduikt, geeft hij geen illustratie bij zijn stijlkritiek: ‘De republiek staat niet alleen bol van het dubieuze taalgebruik, in grote delen van de roman kreeg ik zelfs de indruk vertaald proza te lezen. Vertaald uit het Engels welteverstaan, want het boek barst van de anglicismen. Zou het de bedoeling zijn van De Vries? Is het opgedragen aan “bad writing”, zoals Bukowski dat bijvoorbeeld deed met Pulp?’ Lees dan Bukowski.

(Tja, de bedoeling. Is de bedoeling van een literair tijdschrift om academische essays te publiceren? Is de bedoeling van een roman om te verwijzen naar andere romans? Oninteressante vraag, lijkt mij.)

Als voorbeeld van een anglicisme kan de uitdrukking 'de rekening oppikken' gelden. Maar die dubieuze zinnen... Mij vielen de goede zinnen op. Ik zette al de zin ‘Echt, benadrukte ik, Hitler heeft er niets mee te maken’ op de site. Hier staat de casual toon dwars op de naam van de belichaming van het kwaad, en zeker in dit gesprek, waarin twee jonge mensen een goede oudere vriend vertellen dat ze uit elkaar gaan, is de zin bijzonder geestig.

En er zijn beelden als de ‘zweetplekken die als schotwonden onder zijn oksels opbloeiden’, en de associatie bij de urn van Josip Brik, de overleden mentor van de hoofdpersoon:

‘Het trok aan me, het was altijd zo verleidelijk een vacuüm te verbreken, een pak koffie, dat eerste moment dat het vacuüm wegvalt - alsof de koffie ademhaalt, een eerste adem, als iets wat uit een cryoslaap wakker wordt, een adem des levens.’

Het tegendraadse, van die adem bij iets doods, dat is mooi gedaan, zeker omdat het heerlijk concrete beeld van de koffie versterkt wordt met dat absurde science-fiction-idee van de cryoslaap. Ik heb wel twijfels over de noodzaak van de eerste keer ‘eerste’, van de tweede keer ‘vacuüm’, maar niet over de driemaal ‘adem’, dat versterkt het beeld.

Herhalingen

Of neem deze zin. Hij begint erg onhandig, en hij eindigt fantastisch. We zijn iets verder in dat slechtnieuwsgesprek van daarnet.

‘Bijna was ik opgelucht, totdat hij voor het eerst omhoog keek en ik onder in zijn grote, blauwe ogen, tegen al mijn verwachtingen in, twee tranen zag opwellen, en met een stem die kraakte als een oude deur kreunde hij een cruciaal, essentieel, intelligent woord:
- Waarom?
Waarom? Als een mes in het duister. Pippa zat het dichtstbij en legde schijnbaar onverrast haar hand op zijn schouder en legde het aan hem uit, over de verschillende punten waar we ons bevonden in ons leven, en ik luisterde half of helemaal niet en keek naar het gezicht van Brik dat langzaamaan zijn vragende uitdrukking verloor, iedere uitdrukking verloor, alsof hij staarde naar een diepe leegte en ik was vergeten waarom.’

Je kunt je afvragen of er tussen ‘grote’ en blauwe’ een komma moet, of iets zowel ‘cruciaal’ als ‘essentieel’ als ‘intelligent’ zou moeten zijn, of ‘een mes in het duister’ niet een wat obligaat beeld is. En, en nu zijn we in de zin waar het me om gaat, of ‘dichtstbij’ mooi is en twee keer ‘legde’ zo kort op elkaar voorkomen had kunnen, maar die zin, die wat krom begint met Pippa, die krijgt vanaf ‘en ik’ een prachtige flow.

Daar staan ook wel overbodige dingen, afzwakkingen (‘half of helemaal niet'), maar ze geven ritme, ze vergroten de verdoving waarin de ik wegzinkt. De herhaling werkt hier wél: verloor, verloor, dat krijgt nadruk. En, en, en, dat versterkt het ritme, maar doet driemaal iets anders: het perspectief naar de ik verschuiven, het niet luisteren en het wel kijken gelijkstellen, en in een laatste beweging hem, Josip Brik, en ik, Friso de Vos, samenvoegt.

Waarom? Waarom? Waarom.

Ik zal het nu vast te ver voeren, anderen zullen dit al dubieus noemen, maar in die ene zin zet De Vries zijn personages heel precies neer: de aardse, lieve Pippa, de vragende, de grip verliezende Brik (hij zal een paar pagina's later sterven), en Friso, die eigenlijk niet veel anders kan dan Brik herhalen, zeker niet zijn cruciale vragen beantwoorden. En het geeft al een idee van de rest van het verhaal: dit is nog maar het eerste verlies.

En herhaling, ten slotte, is ook een vorm van verdubbeling.

Of: hoe een fan het niet kan laten de komma's te neuken, en zichzelf daarin hopeloos herhaalt. Net een echte recensent.

*

Daan Stoffelsen wil begrijpen hoe hij leest. Wanneer wordt een poging tot objectief lezen subjectief genieten?

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

Archief

Omhoog