Aantekeningen over literatuur en natuur aan de hand van Gerrit Krol

Het objectieve subject

Ik vraag me af of literatuur baat heeft bij een open blik op de natuur, de wetenschap, de systemen, op het andere. Of een schrijver die uit het raam kijkt een betere is dan een die romans leest. Ik vraag me dat af en lees Gerrit Krol. Enkele aantekeningen in de aanloop naar de eerste 'Laatste lunch', een besloten literaire salon met dertien schrijvers, (waaronder Revisorredacteuren, journalisten), over hoe belangrijk de stem van de schrijver is in een door economie en wetenschappen gedomineerde wereld?

1. Aanleidingen

Voor alles zijn aanleidingen aan te wijzen.

  • Ik ben een overtuigd fan van Bart Koubaa's Het gebied van Nevski, een roman die neurotische literatuur en literaire neurologie verpersoonlijkt in een door afasie getroffen Gentse schrijver.
  • Mijn andere collega, Gustaaf Peek, heeft meermalen Gerrit Krols proza geprezen.
  • Gerrit Krol is overleden.
  • Bart Koubaa organiseert een literaire salon.
  • Ik moet mijn maandelijkse blog vullen.

Geen van deze aanleidingen alleen volstaat, maar samen vormen ze een overvloed aan argumenten om Krol te lezen en hier in korte notities te bespreken.

2. Lucht

Wat me opvalt als ik Krol lees, is de lucht. Veel witregels, veel statistieken, die een prozapagina de schijnbare gewichtloosheid van een poëziepagina geven. Schijnbaar, want de witregels (Krol schreef erover voor De Revisor) zijn scharnierpunten in de tekst, wegwijzers naar een volgende gedachte of handeling, die van de lezer een grote wendbaarheid vragen.

Dat is wat me opvalt. Maar wat ik me afvraag, is: is Krols wit een uitvloeisel van zijn exacte, grafiekenliefhebbende geest? Of kijkt hij gewoon meer naar de lucht dan andere schrijvers?

3. Efficiëntie

‘Er is in de esthetica een recept dat je het recept van de efficiëntie kunt noemen: met een minimum aan middelen een maximum aan expressie bereiken. Hetzelfde recept geldt ook in de wiskunde, waar ze bekend staat als Occams scheermes: uitgaand van een minimum aan axioma's wil je zoveel mogelijk kunnen aantonen. Met behulp van zo weinig mogelijk stellingen. Je wilt, in de wiskunde, eigenlijk alleen maar interessante, mooie stellingen formuleren: eenvoudige uitspraken met een verrassend grote reikwijdte.’

Uit De Gids, jaargang 147. Lees ook Rondo Veneziano (2004), waarin de wetenschap als vijand van de poëzie wordt genoemd. En waarin gesteld wordt: 'Voor schoonheid en waarheid geldt de wet van Boyle.' Dat lijkt dan toch in tegenspraak met zijn uitspraak in De Gids, maar rechtlijnig is Krol dan ook niet. Als hij een wetenschappelijk romancier is, dan een die eerder het experiment dan de leerstelligheid volgt.

4. Exotiek

‘Blind ontzag voor Krol’s schijnbaar zo exotische uitstapjes naar exacte kennis in zijn romans heb ik dus nooit echt gehad. Mij was duidelijk dat die gedeelten een soort franje waren dat zijn boeken uniek maakten; zonder dat de inhoud daar nu zo veel rijker van werd,’ schrijft A.IJ. van den Berg op zijn Boeklog.

Dan maakt franje een groot deel van de literatuur uit. Waar Krol patronen ziet in de wolkenluchten, zien anderen menselijke driften en hoge druk of Plato's Ideeënwereld. Schrijvers zoeken hun inspiratie binnen of buiten hun hoofd, van herinneringen tot leeservaringen tot romantische beslommeringen tot maatschappelijke kwesties tot geschiedenis tot wetenschap.

Is wat daaruit voortkomt dan voor- of achtergrond? Ik denk dat Krol zou antwoorden: beide. Het binnen en het buiten van de schrijverskamer doen ertoe. Literatuur wordt interessant als schrijvers niet schrijven wat ze weten ('write what you know'), maar als ze schrijven over het onbekende. ‘Read books that have nothing to do with literature,’ leerde W.G. Sebald.

Het is mij niet duidelijk wat franje is en wat patroon. Wat is de boerenkool, wat is de worst? En als Abraham de mosterd haalt en hij geeft smaak, maakt het dan uit van welke molen? Welke mosterd?

5. Experiment

‘In de experimenterende traditie wordt de natuur in een toestand gebracht waarin deze normaal niet verkeert, omdat men denkt dat de natuur, onder extreme condities bestudeerd, iets van haar geheime structuren en eigenschappen zal prijsgeven. In de wiskundige traditie daarentegen worden van de natuur de meest gewone eigenschappen bestudeerd - niet om die eigenschappen, maar om er een nieuwe vorm aan te kunnen geven.
In de literatuur gebeurt iets soortgelijks: je hebt auteurs die experimenteren en die buitengewone toestanden beschrijven, ze doen dat meestal in gewone termen, en je hebt auteurs die gewone toestanden beschrijven en dat doen in buitengewone termen.’

Uit De schrijver, zijn schaamte en zijn spiegels (1981). Ik heb grote bewondering voor schrijvers die het gewone weten te vatten in een roman. Maar ik word warm van schrijvers die op avontuur gaan. Ik vind een bijzondere stijl al snel knap, maar lees het liefst met Occams scheermes bijgewerkte zinnen.

Maar is dat wetenschap of is het smaak?

6. Afstand

Het spel dat Krol speelt is dat, grof gezegd, van herkenning en vervreemding, van nabijheid en afstand. In Een Fries huilt niet (waarvan delen in De Revisor verschenen, zie ook de DBNL) lijkt een bèta als Krol zijn liefdesrelatie te beschrijven - ach, de liefde -, afgewisseld met exacte theorieën over hoe mensen met elkaar omgaan, totdat de wetenschappelijke geest een grillige blijkt, ook vreemdgaat, vertrekt. Hij doorbreekt onze verwachtingen. Hij verbaast ons (Van den Berg niet, mij wel, dus neem mij maar als 'ons') met onnavolgbare redeneringen en even gekke stappen.

Dat is een soort verleidingsspel. Misschien ook een experiment. Proberen. Jennen. Flirten. Verliezen. Of, in mijn geval: winnen.

Dat is geen wetenschap. Ik denk wel dat wat je als schrijver leest - literatuur, natuur - en wat je weet ruimte kan geven, lucht, wit, om het spel in te spelen. Als je goed leest, en goed schrijft.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

Archief

Omhoog