Nieuwe manieren voor moeders

Ik reageerde in De Groene Amsterdammer op Joost de Vries' stuk 'Huisgenoten', waarin hij bij de personages van zes generatiegenoten als gemene deler eenzaamheid en afstand vond. En onmacht, en rouw, en een zoektocht naar authenticiteit, nuanceerde ik - net als jouw eigen hoofdpersoon, Joost. Nog een laatste 'maar waarom dan?' en een nieuwe afslag. 'Geen van hen heeft vrienden, geen van hen heeft een gepassioneerde liefde,' schrijft De Vries. Geen boezemvrienden nee, en de liefdes zijn voorbij - vandaar die rouw. En ze hebben geen ouders.

Dát vind ik interessant. Waar zijn de botsingen tussen vaders en zonen? De familieruzies? Waar is de psychologie van de confrontatie met de ander? Ouders worden stiefmoederlijk behandeld. Daar is niets nieuws aan, realiseerde ik me toen ik Colm Tóibíns New Ways To Kill Your Mother las, en zijn analyse van Austen en James is een begin om de gebroken literaire gezinnen van nu te begrijpen. Want wat is er met deze generatie, dat ze zulke personages in de wereld brengen? En hoe passen de uitzonderingen in dat beeld?

Tóibíns verklaringen

In het openingsessay van zijn essaybundel vraagt Tóibín zich af waar de moeders zijn gebleven in het werk van auteurs als Jane Austen en Henry James. Overleden of afwezige moeders, invulwerk van tantes, en immer eenzame heldinnen, hoe zit dat toch? Tóibín denkt dat het met de noodzakelijke zelfstandigheid van die heldinnen te maken heeft:

'In creating the new family upon marriage, the heroine needs to define her own family or usurp its power. In attempting to dramatize this, the novelist will use a series of tricks or systems almost naturally available to Jane Austen and the novelists who came after her; they could use shadowry or absent mothers and shining or manipulative aunts.'

Het is, kortom een keuze. Een keuze om het verhaal op gang te brengen en houden. Dat in de eerste plaats.

'It is easy to attribute the absence of mothers in novels of the eighteenth and nineteenth centuries to the large numbers of women who died in childbirth, as high as 10 per cent in the eigteenth century. The first wives of Jane Austen's brothers died in childbirth, for example, leaving motherless children.'

Te makkelijk, zegt Tóibín, want dan nog kun je kiezen voor een droommoeder als personage.

'Thus mothers get in the way of fiction; they take up the space that is better filled by indecision, by hope, by the slow growth of a personality, and by something more interesting and important as the novel itsel developed. This was the idea of solitude, the idea that a key scene in a novel occurs when the heroine is alone, with no one to protect her, no one to confide in, no one to advise her, and no possibility of this.'

Een moment van eenzaamheid.

Moeder in de weg

De gebroken gezinnen door kraamvrouwensterfte die Tóibín ziet in de negentiende-eeuwse romans, zijn tegenwoordig even vanzelfsprekend te verklaren door scheidingen. Het huwelijk is geen vaste waarde meer, een vrouw alleen is niets exotisch. Per definitie stel je als jongvolwassene zelf je intieme kringen vast, 'macht' heb je. Nu is dit maar ten dele in te zetten om De Vries' onuitgesproken vraag (waarom in godsnaam?) te beantwoorden. Sociologische verklaringen nu schieten net zo kort als demografische toen: de schrijver die een perfecte familie wil neerzetten, staat niets in de weg.

Er zijn ook wel ouders in de romans van deze generatie: het van hun publieke leven herkenbare samengestelde gezin van Daan Heerma van Voss in De vergeting, of de afstandelijke moeder in Niña Weijers' De consequenties, waarvan Weijers schrijft: 'Haar moeder begreep weinig van Minnies leven en Minnie al net zomin van het hare. Dat twee mensen die zo van elkaar verschilden toch bloedverwanten waren had haar al verbaasd toen ze nog maar een klein meisje was en staarde naar de waardeloze glow-in-the-dark-sterren op haar plafond, zich afvragend of je ook per ongeluk in iemands buik terecht kon komen.' De Vries doet deze Minnie dan ook weinig recht door die waardeloze moeder als getuige à charge in te zetten in zijn betoog. 'Een object, noemt haar moeder haar.' Ja, toen het nog een baby was.

Dat zijn bijfiguren, decor, ze staan besluitvaardigheid, hoop en persoonlijke groei absoluut niet in de weg. Anders is het in Achterland, het debuut van Anne van den Dool (1993), die zeer beklemmend in stijl en anekdotiek de relatie tussen een dochter en een moeder neerzet: de neurotische precisie van de moeder slaat over op de hoofdpersoon. Dat leidt, paradoxaal genoeg, tot uitgebeend én overvloedig proza.

'Ik probeerde mijn boodschappen zo efficiënt mogelijk in mijn plastic tasje te plaatsen, maar het idee dat mijn moeder toekeek deed mijn handen trillen. Daar staat mijn moeder, dacht ik, daar staat mijn moeder te wachten. Te wachten op mij. Tot ik klaar ben. Terwijl ik inpakte keek ik een paar keer steels opzij naar die vrouw die mijn moeder was, naar de mensen die langs haar heen liepen zonder haar te kennen. Ik probeerde een woord te verzinnen voor haar houding. Het hield het midden tussen autonomie en eenzaamheid. Of misschien zag ik het verkeerd en was mijn blik niet objectief genoeg.'

De herhalingen verhogen het drama, op een punt, vroeg in het boek (het leesfragment op Athenaeum.nl is van de eerste pagina's), waar het ons duidelijk moet zijn dát er drama is. Maar Van den Dool houdt het consequent vol. Ergerlijk lang, telkens weer, en het werkt: je kunt die moeder wel schieten, en die dochter erbij. Vooral die dochter, die zelfstandig wil worden maar het niet voor elkaar krijgt. Ze presenteert het, à la Kafka in zijn Brief aan vader, alsof haar moeder inderdaad haar gehele volwassen leven in de weg staat. Maar dat ís het drama, het creëert die eenzaamheid. De moeder is volgens Tóibíns negentiende-eeuwse schema de slechte tante, of zoals in sprookjesschema's de gemene stiefmoeder.

Wat zegt deze moeder over moeders in de moderne Nederlandse literatuur?

Moeder als decor

Eén ding zeggen de moeders in het romandebuut van Nina Polak (1986), We zullen niet te pletter slaan overduidelijk: lesbisch moederschap is een feit. Dat verwijst naar de werkelijkheid zoals Austens tantes dat naar haar werkelijkheid deden. Maar Polak had een keuze. De roman opent met (weer via Athenaeum.nl):

'Hun moeder verliet hun moeder op de dag dat de nieuwe keuken arriveerde. Een teleurstellend prozaïsch moment. Wie er precies wie in de steek liet was niet helder, maar het verlaten verliep vlekkeloos. Tussen het sjouwen door smeerden ze boterhammen op het nog ingepakte kookeiland. De keukentafel stond rechtop tegen de muur. Vier losgeschroefde poten en een blad, hun namen in de onderkant gekrast.'

Ook hier enige overvloed: dat het prozaïsch is, is evident. Het gevoel bekruipt je hier, en in de volgende alinea's dat de lesbische ouders van Anna en Schard ('halfbloedverwanten en bondgenoten voor de gelegenheid') in dit boek eerder achtergrond dan daadwerkelijk spelers in Polaks spel. Of zelfs niet meer dan een gimmick. Het gaat om de rommelige twijfels van die twee twintigers, ontworteld, verliefd, teleurgesteld. Onmacht, rouw, de zoektocht naar echtheid. Dat aan het slot elk op zijn eigen manier zijn verhouding tot hun moeders en het eigen moederschap moet herdefiniëren, doet daar weinig vanaf.

Strijd

En terwijl Polak de twee uiterste posities die je tegenover je ouders kunt innemen - vreedzame coöperatie en consequente opstand - beschrijft, is er daardoor amper interactie. Het drama speelt zich buiten het gezin af. Wie zoekt het gezin op? In mijn literaire vriendenkring zie ik afwezige vaders, zieke moeders, worstelende mannen met zelfgekozen of biologisch vaderschap. En een statisticus met midlife-crisis die het uiteindelijk allemaal goed afgaat. Geen Laios, geen Klytaimnestra, geen Hermann Kafka. Maar zijn de sterke ouders in de eenentwintigste eeuw niet simpelweg andere figuren? Zijn ze wel zo goed te definiëren? Tijd om te lezen, op zoek naar gezelschap, op zoek naar ruzie, op zoek naar familie in de nieuwste literatuur.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog