De neplach

Het objectieve subject

Zoals het saharazand op ons subtropisch eiland overal in kwam te zitten, zo kwam ik tijdens mijn manische leeswerken opeens ook dezelfde dingen tegen. Vaders, ja, maar ook iets waar ik nooit over nagedacht had: de neplach. Ik kwam hem heel nadrukkelijk tegen in de vaderroman van Emma Curvers, in de verslavingskliniekroman van Hanna Bervoets, en in de in februari te verschijnen vadernovelle van Bert Natter. Ik dacht: waarom het onderscheid tussen een echte en een gemaakte lach benadrukken? Heeft dat met die zoektocht naar authenticiteit te maken, waarvan ik meen dat de jongste generatie schrijvers zich mee bezighoudt? Of is het manier om relaties onderling te definiëren - functioneel, terwijl je dacht: intiem? En zegt de beschrijving iets over de stijl van de schrijver?

Een lach die op je gezicht landt

Het is niet chic te beginnen met een boek dat u nog niet aanschaffen kan (reserveren kan al wel, bij uw eigen boekhandel), maar Bert Natters beschrijving was het beeldendst, en hij vat de vragen rondom dit detail goed samen. Remington is een kleine road novel, waarin de ik, de zoon, de geslaagde kunstenaar, zijn vader, de geëerde en gedistingeerde dichter en publicist, ophaalt en terug naar huis brengt. Het is geen directe route.

'We namen een slok, keken weer naar elkaar en de lach keerde terug op zijn gezicht, het was een aardige, beleefde lach, een lach die je opzet zoals een hoed, een lach die goed is voor camera’s, onbekenden en om ongemak te verhullen, een grijns die van buiten komt, een lach die op je gezicht landt, zoals een vlinder op een uitgebloeide bloem.
Misschien maak ik dat er nu van, want op het moment zelf dacht ik dat hij genoot en geloofde ik niet dat mijn vader een dag later dood zou zijn.'

Dat zijn mooie woorden voor iets vluchtigs als een lach. Laten we beginnen met het einde, dat genieten. Dat was de eerste indruk, en die heeft maar één woord nodig. Maar nu het een van de laatste momenten blijkt, verdient het een rijkdom aan beelden. Je zet die lach op als een hoed, nee, hij landt op je gezicht. Het is een nette lach, een functionele, nee, hij overkomt je. Maar hij zegt hoogstens iets over wat je wil uitstralen, niet over hoe je je voelt. Niets intrinsieks.

Niets echts.

Duchenne en PanAm

Natter geeft zijn boek spanning door die wetenschap van de dood. Je weet het al vanaf het begin zo goed als zeker: die vader gaat dood. Maar hoe? En wat is de rol van de zoon daarin? Het onderscheid tussen nep en echt ontstaat pas in de terugblik. Bij de andere twee voorbeelden van de afgelopen vakantie is het niet zozeer reflectie als wel geoefende observatie. Curvers. In Iedereen kan schilderen schetst ze de familieverhoudingen in een gezin met een gestoorde vader. Hij is onbetrouwbaar, stelt zichzelf continu centraal, en als we de hoofdpersoon moeten geloven, lijdt hij wel aan een tiental aandoeningen uit de DSM. Tot op een moment, ergens op de bizarre vakantie die ze aan het slot van het boek als gezin maken.

'Gearmd staan ze voor ons, en ineens kijkt hij haar echt aan: de vouw in zijn voorhoofd versoepelt zich, zijn kaken staan niet stram op elkaar en laten zijn wangen los in een volledige Duchenne. Ongeremd is het niet, Hans herpakt zich. Maar er lekt wel een onmatige emotie.'

Ineens echt, een onmatige emotie. Dat is de terminologie die bij de vader, Hans, past. En Duchenne? Curvers' vertelster had het al eerder uitgelegd:

'De hele maand februari doen we rorschachtests en plaatjestests. Ik moet bijvoorbeeld zeggen welke emoties de personen op verschillende plaatjes ervaren. Dat doen we om mij te testen op autisme, maar dat zegt ze er niet bij. Eén keer zeg ik bij een foto van twee krampachtig glimlachende acteurs in een woonkamer dat het twee slechte acteurs zijn, die de emoties die ze proberen uit te beelden niet werkelijk voelen. "Hun monden lachen, hun ogen lachen niet mee." Ik ben tevreden dat ik de PanAm-glimlach meteen onderscheid van de Duchenne-lach, de oprechte en onvrijwillige variant.'

(De Franse arts Guillaume Duchenne beschreef in 1862 de oprechte lach.)
Het verschil tussnen Duchenne en PanAm draait om echtheid. Het draait om intimiteit:

'"Oké, dag hè," zegt hij en lacht de glimlach die hij voor vreemdelingen bewaart. Een gebaar dat alleen de mondspieren bij het lachen betrekt.'

Duidelijk. De neplach is verwant met de geforceerde, de mechanische glimlach, tegen beter willen in, het is een presentatielach, voor anderen. Gek genoeg expliciteert Curvers dat ook juist als Hans onder vreemden is - een winkelier, een stewardess, een hotelmedewerkster. Daar is niets vreemds aan. Alleen bij dat eerste citaat, waar de onmatige emotie lekte, is Hans onder de zijnen, en is de Duchenne tóch bijzonder.

In één klap

Ook bij Bervoets' roman Efter, die ik las vanwege haar BNG-prijsnominatie, is de overgang naar neplach zichtbaar. De lach is het teken dat of haar bekentenis of haar enthousiasme gespeeld is. Deze Meija is onbetrouwbaar. Of gestoord.

'En Meija’s gezicht veranderde. In één klap. Ze had volkomen serieus gekeken tijdens het fluisteren. Maar nu lachte ze, haar allerbreedste lach. Ja, je zou denken dat ze dolgelukkig was.'

Net als bij Curvers is de DSM in Bervoets' roman een referentiepunt. Meija's liefdesverdriet is een aandoening in Bervoets' toekomstroman, zoals Curvers' ik die ook bij al haar familieleden tegenkomt.

Daarmee maak je dit detail minder interessant, vind ik. Beleefdheid is geen ziekte, het is een omgangsvorm. Maartje Wortel laat het haar hoofdpersoon al bedenken in haar debuutroman Half mens:

'"Uw taxi staat voor u klaar," zei ze. Ze keek naar hem alsof ze naar iets vreemds keek, alsof hij iemand was die ze in de gaten moest houden, daarom lachte hij extra vriendelijk naar haar, dat hielp gek genoeg altijd, omdat geen enkel mens echt snapte wat een lach betekende.
Hoe kom ik zo geloofwaardig mogelijk over?
– Lach vriendelijk.
– Praat niet te snel/zorg voor veel pauzes tussen de woorden.
– Praat monotoon/niet te enthousiast.'

Of Daan Heerma van Voss, in Zondagsman:

'Ik pak het boek weer op, neem het toch maar mee. Ik beding een kleine korting vanwege het ezelsoor op pagina twintig en vraag om een pen. "Op de humor. De psychiater." De winkelbediende bekijkt de verse letters met de blik van iemand die een grap hoort maar niet meteen begrijpt. Hij glimlacht vriendelijk. De lach als camouflage.
Met het boek in mijn hand loop ik naar de lift. Misschien is elke lach wel een camouflage, bedenk ik, terwijl ik herhaaldelijk op de liftknoppen druk.'

Het is gek, en misschien wel geestig, als mensen zich bewust zijn van het verschil, van de wenselijkheid van de vriendelijke glimlach. Want ja, het is fantastisch als mensen geloven dat hun beleefdheid intrinsiek is. Maar het is niet erg als het niet zo is - tegenover vreemden. Glimlachen hoort, dat hoeft niet uitgeschreven te worden. Wie dat uitschrijft, benadrukt conventie, zegt: dit is gek.

Dat die beleefde lach eigenlijk voor vreemden is maakt de herinnering van de zoon in Natters boek zo wrang, en de tegenstrijdigheid van zijn beschrijving geeft hem diepte:

'een aardige, beleefde lach, een lach die je opzet zoals een hoed, een lach die goed is voor camera’s, onbekenden en om ongemak te verhullen,

een grijns die van buiten komt, een lach die op je gezicht landt, zoals een vlinder op een uitgebloeide bloem'

Niet oprecht én onvrijwillig. Maar hoe dan ook: niet echt.

Het beste beeld

Ik waardeer Natters uitgebreide, overvloedige beeldspraak het meest van de drie voorbeelden, juist omdat hij er een verhaal van maakt. Het detail wordt een scène, met al zijn tegenstrijdigheden. Dat kan blijkbaar op zinsniveau. De Duchenne/PanAm en de allerbreedste lach zijn functionele termen, maar iets uitgebreider dan simpelweg het kinderlijke 'neplach', ze problematiseren niets, ze duiden.

Ze psychologiseren. DSM, maar dan in een literaire context: dit is een symptoom. En als de diagnose gesteld is, hoef je eigenlijk niet meer verder te lezen.

twee reacties

Toos Stam

Vakantie en werk mooi gecombineerd merk ik!

Toos Stam, - 23-01-’15 16:49
Daan Stoffelsen

Lezen is altijd nuttig.

Daan Stoffelsen, (URL) - 23-01-’15 22:07
We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.

Archief

Omhoog