Kleine worsteling

Over de Hanlo Essayprijs & Arjen van Veelens En hier een plaatje van een kat

'Het essay is een persoonlijk genre, gedreven door nieuwsgierigheid, door een eigen urgentie. Het is een literair genre, het is oorspronkelijk,' zei ik ruim twee jaar geleden. Een principepunt. Het literaire aspect delft vaak het onderspit, want het genre grenst ook aan het opiniestuk, de column, populaire non-fictie. In 2013 waren een wetenschapper, historicus, politicoloog en filosoof genomineerd voor de Jan Hanlo Essayprijs - een schrijfster en critica won. In 2011 een (winnende) filosoof, een literatuurcriticus en een schrijver. Dit jaar stonden er vijf journalisten op de shortlist. Was het essay veranderd, of de wereld? Hoe eenzaam is een principepunt? Hoe goed is het toeven in een zaal vol essaylezers? Enkele avonden na de Jan Hanlo Essay-Avond: tegen- en meedenken met de winnaar van 2015: Arjen van Veelen.

‘Ik bezat dit krukje in deeltijd. Thuis zou een te groot woord zijn, maar elke plek kan huiselijk worden door gewenning; de mens is hechtzuchtig.’

Van Veelen won de Jan Hanlo Essayprijs Groot met zijn boek En hier een plaatje van een kat. Een boek over hoe de wereld veranderd is, en hoe we daarop reageren. Zijn openingsessay, 'Julia's basilicum', zet de toon. Hoe makkelijk kun je je thuisvoelen in een stationsformule? Van Veelen, of eigenlijk zijn ik (is er een verschil? Ja!) zakt behaaglijk weg in zijn Julia's-krukje, om zich sluipenderwijs te realiseren dat zijn tijdelijke verblijfplaats opgebouwd is uit nostalgische reclameleuzen. En dan:

‘Je gaat er niet dood aan. Maar als illusie je houvast is geworden, zou het dan gek zijn dat je op een dag overmeesterd wordt door een gevoel van heimwee? Dat is wat mij overkwam op een maandagavond in Julia’s, gebogen over mijn bakje pasta, met een mond vol ravioli: een lichte zinsverbijstering maakte zich van me meester, een tintelende heimwee naar het werkelijke.
Noem het: werkelijkheidswee.
Hier, op dit krukje, besloot ik om zo nauwkeurig mogelijk alle verschijnselen te beschrijven van dit gevoel, dat misschien wel de grondtoon is van deze tijd, in elk geval van mijn eigen actualiteit. Goed kijken, symptomen beschrijven – in de hoop de mooie en lelijke mythen weer te kunnen ontwarren. Dat is alles, voor nu. Want wat Julia gelooft moet ze zelf weten, maar waarom zouden wij haar geloven.’

Het is zinnig te kijken naar het verschil tussen de ik op het krukje en de ik die hier een besluit neemt. De ene is een proefpersoon zonder dat hij het weet, onderdeel van een geheimzinnig omzetgericht sociaal experiment. De ander zet het experiment naar zijn hand. Deze ik is zich bewust van zijn rol, en speelt hem met zelfspot en scherpte ('"Maar je blijft een klein dikkerdje," zei de barman. "Je had twaalf centimeter moeten nemen."'). En dan is er nog Van Veelen, de schrijver, die de iks doseert, en na dit aanvankelijke spel met fictie in Julia's vooral analyseert, duidt, omdenkt.

Even zinnig, maar veel ingewikkelder, is het om naar Van Veelens stijl te kijken. Die is heel effectief, overtuigend. Maar wat gebeurt er tussen de komma's en punten? Er zit wat inhoudelijke, en woordelijke herhaling in deze alinea, wat het krachtiger, concluderender. Die term heimwee bijvoorbeeld, eerst zonder kwalificatie, dan tintelend, dan omgewerkt naar werkelijkheidswee. Verschijnselen én symptomen, beschrijven én beschrijven. Slordiger is het bakje pasta en de mond vol ravioli, dat zou korter kunnen.

Maar weer heel erg effectief is de terugkeer van het krukje: Hier, op dit krukje. Dat maakt het concreet, nu, concreter dan deze tijd, mijn eigen actualiteit. Ja, nu, dat is de juiste aanduiding, Van Veelen komt er in zijn voorlaatste zin op terug: Dat is alles, voor nu. Hier en nu zijn in deze alinea geen gemeenplaatsen, althans niet minder dan ik, ze zijn ankerpunten tussen de grote woorden, de observatie en de actiepunten. Van Veelen zet dat contrast heel goed in.

*

Literatuur is van iedereen, van die vijf zeer verschillende essayisten van 2013, dat literair-filosofische trio van 2011, en van de journalisten in 2015. Niet alleen van mij. Maar toch trof het me dat in het juryrapport essays in 'literaire en politieke' werden onderverdeeld. Is het filosofische dan zo vanzelfsprekend? Ten overvloede, deze auteurs hadden ook genomineerd kunnen worden: Maarten Asscher, Tijs Goldschmidt, Hans den Hartog Jager, Joke Hermsen, Pieter Hoexum, Auke Hulst, Oek de Jong, Michel Krielaars, Marita Mathijsen, Nicole Montagne, Arjen Mulder, David Van Reybrouck, Rudi Rotthier, K. Schippers, Pieter Steinz en Joost Zwagerman. Eenzaam is de afwezige.

*

Eenzaam is de principiële. Maar ik moet het niet moeilijker maken dan het is: Van Veelens inzet van personages is een literaire techniek. Hij beheerst het ambacht. Hij heeft humor en is oorspronkelijk in die zin dat hij de paradoxen ziet en afpelt. Hij stelt zich geen vragen. Hij kijkt en benoemt.

‘Bekijk dit boek van dichtbij en je ziet vezels van iets wat ooit leefde. Hout. Deze pagina begon ooit als babyboompje, groeide op, kende goede en slechte jaren, overleefde winters, ziekten, spechten, tot de man met de kettingzaag kwam. Elke pagina is macaber. Dode boom. Net als openhaardhout bij de benzinepomp. Alleen gooi je een boek niet in het vuur. Vanwege de inkt: de menselijke vlekken.’

Het staccato van Van Veelen werkt als de bijl aan je romantische overtuiging. Hij maakt van de boom een mens, een baby'tje, stelt het overleven als iets bijzonders voor. Hij gebruikt de romantiek tegen je, vanuit een boomknuffelaarsperspectief. Het is doordacht en effectief. Ambachtelijk goed uitgevoerd.

Volstaat dat om het literatuur te noemen? De jury schrijft over En hier een plaatje van een kat: 'Zijn beschrijvingen van hedendaagse mythes gaan uit van concrete casussen [sic], maar hij is ook altijd persoonlijk, gaat de confrontatie aan met zichzelf.' Dat is een versimpeling: hij observeert zichzelf, zijn ik. 'Hij laat zichzelf ook verleiden tot het drinken van energiedrankjes als Red Bull of het kopen van dat T-shirt dat je buikje doet verdwijnen.' Van Veelen stelt zich open voor de moderne mythes, maar kiest ervoor zich te verleiden, die zinsverbijstering te duiden. Van Veelens kwetsbaarheid is een keuze, een project, dat eerst grotendeels in nrc.next en -Handelsblad verscheen.

Dus confrontatie? Ik heb me bij Joost de Vries' Vechtmemoires, ook genomineerd, iets vergelijkbaars afgevraagd. Ik vroeg me af of hij zich blootgaf. Ik benoemde ook bij hem de retorica in zijn werk.

*

In 2011 won Joke Hermsen (en was Pieter Steinz genomineerd). In 2013 won Marja Pruis. Pruis is ook een journalist, ze werkt met de actualiteit, met deadlines, met de vormen die passen bij een weekblad. Maar ze is ook een geweldige essayiste, ik houd van haar langere stukken. In De Groene van 15 oktober 2015 stond een verkorte versie van Joost de Vries' ruchtmakende polemiek 'Huisgenoten', waarin hij zijn literaire generatiegenoten hun eenzame, lege personages verweet. Ik heb er zelf nog op gereageerd, deze week staat in De Gids een mooi stuk van Yra van Dijk en Merlijn Olnon met een doorwrochter antwoord. Direct daarna stond Pruis' Een achterkamer voor mezelf (€). Dat bevatte een uitgebalanceerde hoeveelheid belezenheid, persoonlijkheid, oorspronkelijkheid en lucht, een literair eiland in een wekelijks periodiek. Journalistiek en literatuur staan naast elkaar, de grens is in een pagina overschreden.

*

Literaire techniek is van iedereen. Persoonlijkheid is alleen van jezelf. Wie ben ik om schrijvers te vragen zich bloot te geven? Ik doe het zelf evenmin. Nergens iets over de twijfels te gaan naar een prijsuitreiking waar ik geen rol had, het ongemak in groepen te verkeren, het gelukzalige gevoel, later, dat ik niettemin een interessante (lees bijvoorbeeld Jan Postma's bijdrage over het Amerikaanse essay, of die van Jerker Spits over het Duitse) en gezellige avond had. Het is ook niet relevant. Deze worsteling heeft niets met de wereld te maken, niets met het essay, niets met handeling of stijl. Het is gewoon een worsteling, mijn kleine worsteling. Eenzaam is hij die al gewonnen heeft. En mijn vragen klinken retorisch.

Dat is niet zo bedoeld. Ik wil het echt weten, want ik weet het niet: wat is literatuur, wat is een essay? Het is flauw te zeggen dat Joost de Vries kritieken schrijft, en Arjen van Veelen columns, want ondanks de journalistiek-ambachtelijke kwaliteit staan ze los van de actualiteit. Sterker nog: Van Veelen ontwijkt het actuele, de grote dynamiek, hij zoekt het statische, kleine. Hij ziet iets, kijkt door, en van een veroordeling van de romantisering, verering van het papieren boek, kan hij komen tot een analyse die veeleer de zintuigelijkheid van het boek benadrukt:

‘Het klopt: het papieren boek is absoluut niet meer wat het was. Ooit was het de drager van waarheid, maar de waarheid kan zich digitaal veel beter redden: sneller, flexibeler, democratischer. Daardoor is de functie van papier verschoven: het biedt nu tegenwicht tegen de schermwereld, tegen een wereld die heeft ingeboet aan tastbaarheid.’

Dat is geen vraag, dat is een antwoord. Het is niettemin een oorspronkelijk, betrokken antwoord. Een prikkelende gedachte, die wel vragen oproept.

Dat volstaat. Arjen van Veelen werd met een Skype-verbinding in de zaal gebracht, het was half drie in de Verenigde Staten, en hij pleitte voor het ontjournalistieken. De wereld heeft er meer aan als schrijvers niet de harde actualiteit opzoeken - ik interpreteer nu - maar via omwegen de wereld analyseren, duiden, omdenken. Hij vertelde met een roman bezig te zijn, over het graf van Alexander de Grote. Ik ga hem lezen. Op papier.

Dat is alles, voor nu.

*

Een stuk uit Van Veelens bundel staat op Athenaeum.nl. Het essay van Miriam Rasch, de zeer terechte winnaar van de 'kleine' prijs, staat op de site van de Jan Hanlo Essayprijs, hier (PDF). En Marja Pruis' Jan Hanlo-lezing staat, net als Rasch' essay, deze week in De Groene. Vorige maand schreef ik zelf 'Over de liefde'.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog