Twee vluchten ooievaars (1)

Het objectieve subject

Kun je te veel lezen? Ik bedoel, kun je ergens te veel ín lezen? Ik betoogde het in deze pagina's al voor vossen in de literatuur: niet elke vos is voos! In Revisor 10 zocht ik symbolen en betekenissen in literaire vogels, maar vond ik juist ook personages, fenomenen, beelden. Dieren. Een dier is in de eerste plaats ook maar een dier, iets wat beweegt in de struiken of de lucht en een minuut later weer onzichtbaar is. En toen stuitte ik in W.G. Sebalds De emigrés op ooievaars. Zeldzaam genoeg om door ze verrast te worden, omgeven door een oud geloof dat ze de baby's brengen. En statig, altijd in de verte, een onaanraakbare vogel. Het verschil: bij Sebald zijn het er heel veel. En toen dacht ik ook aan de Britse avonturier Patrick Leigh Fermor, die net zo'n moment beschrijft. Wat voor symbolen zijn dit? Of is dit gewoon iets uitzonderlijks, uitzonderlijk beschreven?

(Morgen aflevering 2)

‘Tegen de morgen vernemen we een ontzaglijk, nog nooit gehoord gedruis. Als het fluisteren van een zeer ver verwijderde mensenmenigte, verzameld onder de blote hemel op een veld of op een berg. We gaan het dak op en zien boven ons een bewegende baldakijn in een zwart-witpatroon, zo ver het oog reikt. Het zijn ooievaars, talloos op hun trek naar het zuiden.’

Hier gebeurt iets, iets groots, iets ongekends. Ik heb dit nooit ondergaan, misschien niet op het juiste moment in die streken geweest (Constantinopel, in september), maar door Sebalds manier van vertellen onderga ik het. Hoe doet hij dat?

Eén: het exceptionele geluid.
Twee: het beeld, het zoeken naar betekenis, het invullen met iets menselijks.
Drie: het ongrijpbare beeld.
Vier: de feiten.
Het is een dagboekaantekening van een van Sebalds emigrés, Ambros Adelwarth. Hij reikt naar iets heel bijzonders, en doet dat met bijbelse of kerkelijke beelden, je hoort Jezus' bergrede, je ziet het bouwsel om Petrus' tombe voor je, duizendmaal vergroot. Onaards. Hemels. En dan, als in de grap waarin 'it's a bird it's a plane' opgevolgd wordt door iets flauws, noteert Sebald de feiten: veel dieren zijn ook maar veel dieren. Maar is het voorgaande daarmee gerelativeerd? Zijn die mensenmenigten of baldakijnen daarmee teniet gedaan? Zijn de beelden overbodig door de laatste zin?

Nee. Ontlast van de beeldspraak lijken de ooievaars nog tallozer, bijzonderder.

Heel anders is het verderop, in het vierde deel van het boek, waarin het duistere Manchester door vogels bezeten is: 'En volkomen irreëel werd alles voor mij wanneer in de middagschemering, die op donkere decemberdagen al om drie uur kon beginnen, de door mij tot dan toe als zang- en trekvogels beschouwde spreeuwen zich met vele honderdduizenden in donkere wolken op de stad stortten en zich voor de nacht, met een geschreeuw waaraan geen eind leek te komen, dicht tegen elkaar aan nestelden op de richels en uitsteeksels van de waren- en pakhuizen.'
Ja, dat is sinister, en Sebald doet geen moeite het te relativeren. Tot dan toe beschouwde hij spreeuwen als zang- en trekvogels. Maar nu...

*

In het sprookje waarmee hij de babybrengende ooievaars ooit canoniseerde, gaf Hans Christian Andersen aan de massale trek naar het Zuiden motieven die haast menselijk zijn:

‘Dan komen alle ooievaars uit het hele land bij elkaar en dan begint de najaarsoefening. Dan moet je goed kunnen vliegen, dat is van groot belang, want wie niet kan vliegen, die wordt door de generaal met zijn snavel doodgestoken. Daarom moet je zorgen dat je wat leert als de training begint! [...] Na de grote oefening vliegen we naar de warme landen; heel, heel ver hier vandaan, over bergen en bossen. Naar Egypte vliegen we, waar driehoekige stenen huizen staan die spits toelopen boven de wolken. Die heten pyramiden en ze zijn ouder dan een ooievaar zich kan indenken. Er is een rivier, die stroomt over en dan wordt het land modder. Je loopt in de modder kikkers te eten.’ (Sprookjes en verhalen (2014), vertaling Annelies van Hees)

De grote najaarsoefening, de generaal, de tocht naar Egypte. De toon van het sprookje is wat kinderlijk, invullerig, maar het is een sprookje, dus is het ook gruwelijk. Mensenkinderen willen de ooievaars stenigen, de ooievaarjongen lopen zelf gevaar bij hun leider. Eigenlijk eigenaardig dat deze wrede vogels de baby's brengen.

Die korte beschrijving van de bestemming van Andersens ooievaars doet ook denken aan de vlucht van het Joodse volk naar Egypte in Genesis, en aan de plagen uit Exodus. Als straf voor de farao bracht god een kikkerplaag over het land. De Bijbel maakt een sprookje nog geen literatuur, maar het geeft zelfs een sprookje nog een extra laag.

*

Overigens, en dat had niet misstaan in Bart Koubaa's De vogels van Europa, lijkt er een correlatie te zijn tussen de hoeveelheid ooievaars in een land en het geboortecijfer. Of per regio: is het toevallig dat ooievaarsdorp Liesveld in de kinderrijke Bible Belt ligt?

*

Dat is statistiek. Dit is symboliek: in the Penguin Dictionary of Symbols staat over de ooievaar, dat 'it is generally regarded as a bird of good omen. It is a symbol of filial piety, since it is claimed that storks feed their parents in their old age'. De ooievaars brengt baby's natuurlijk - 'this may not be unrelated to the habits of a migratory bird which returns with the reawakening of Nature' -, maar bewerkstelligt ook zwangerschap, en staat voor onsterfelijkheid. Niets over de ervaring van die massamigratie. Misschien is dat ook een moderne term van witte mensen die te weinig naar de lucht en te veel naar de grond kijken.

*

De observatie bij Sebald was me vast niet zo opgevallen als ik het fenomeen niet al eerder beschreven had gezien, bij Patrick Leigh Fermor, in zijn postuum uitgegeven The Broken Road (2014, vertaling Een onvoltooide reis, 2015, door Barbara de Lange). Leigh Fermor loopt in dit deel van zijn reisboeken in de balkan en wordt door een herder op de lucht gewezen.

(Morgen aflevering 2)

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog