Wir heißen alle De Vries

Over de grens

Als ik een vertaald boek lees en dat boek niet goed vind dan is een veelgehoorde reactie: ‘Maar je leest de vertaling. Die vertaling is slecht. Je moet het orgineel lezen.’ Nu zijn een aantal van mijn romans vertaald en ik kan zeggen dat de vertalers waar ik mee te maken heb gehad uiterts netjes mijn tekst om hebben gezet in een andere taal, voor zover ik dat kan beoordelen. Bij Duits, Frans en Engels lukt dat wel, bij Turks niet.

Hoe werkt dat met vertalingen? Hoe is het om je tekst in een andere taal te lezen? Hoe is voor een schrijver om zijn werk mee te nemen over de grens? Mijn eerste vertaling was de Duitse versie van Morgen zijn we in Pamplona. In augustus 2008 kreeg ik mail van Eva Cossee: ‘De kogel is door de kerk. Je Duitse uitgever wordt Antje Kunstmann in München.’ Eva vertelde er bij dat Kunstmann ook een essay van Cyrille Offermans uitgegeven had en dat er champagne in de koelkast stond.

De vertaalster was Angela Wicharz. Ik had mailcontact met haar en we dronken een kop koffie toen ze in het Vertaalhuis verbleef, in Amsterdam-Zuid. We spraken elkaar even en ze ging aan de slag. Ik had verwacht eindeloos te moeten mailen over passages, over lokaties, over de dialogen. Dat gebeurde niet. Er lag gewoon plots een tekst, en die ging ik lezen. De titel veranderde amper: Morgen sind wir in Pamplona.

Nu is mijn Duits is niet erg goed. Dat lezen was vooral schrikken. Mijn zinnen stonden er wel, maar mijn toon is in het Duits anders. De eerste bladzijde van de roman:

Ein Boxer rennt durch die Stadt. Er rennt durch eine Straße, an der zu beiden Seiten hohe Häuser stehen. Er schießt zwischen geparkten Autos hindurch, überquert diagonal eine Kreuzung, rennt ein Stück den Radweg entlang, überquert eine Brücke, folgt den Straßenbahnschienen in die Kurve, und jeder Passant wird denken, er sei am Trainieren, doch er rennt schneller als sonst, seine Atmung ist unkontrolliert, seine Augen sind groß.
Geräuschlos fliegen seine hohen Schnürschuhe über die Pflastersteine, in seinem Kopf klingen von einem Gong begleitete Satzfetzen wider. Einzelne Wörter hallen zwischen seinen Trommelfellen nach, klatschende Geräusche, verzerrt, weit weg. Und mit einem Mal deutlich.
Stopp.
Er schlägt zu.
Hör auf.
Er schlägt noch einmal zu, und wieder hört er einen Gong, durchdringender und lauter als zuvor. Stopp, schreit jemand. Er spürt eine Hand auf seiner Schulter und wehrt sie mit dem Ellbogen ab. Mit seiner Linken platziert er eine Flanke, trifft den Mann voll im Gesicht und wendet sich wieder seinem Gegner zu.
Aufhören, ertönt es wieder. Aber er schlägt noch einmal zu, und noch mal, und noch mal.

Het was alsof ik naar Rocky I zat te kijken op ZDF. Nagesynchroniseerd. Dit was wel een Duitse tekst, maar niet mijn tekst. Alleen al het hoofdlettergebruik bij ieder zelfstandig naamwoord doet de bladspiegel dermate veranderen (die grote letters maken een regel onrustig) dat ik erg bang werd van dit boek, van de hele vertaling.

In Nederland lees ik inmiddels zo af en toe een fragment voor uit de Duitse vertaling. In dat stuk komt het woord 'Ohrläppchen' voor. Oorlelletje. Ik gebruik dat verkleinwoord niet in mijn eigen Pamplona. Ik schrijf gewoon: oorlellen. Vraag me niet waarom maar in Duitsland werd het een verkleinwoord en dat klinkt in het Duits juist weer mooi. Bovendien speel ik in het fragment met het internationale karakter van boksen in Amsterdam en koppel ik dat terug naar de meestvoorkomende Nederlandse achternaam: De Vries. Dat weten ze zelfs in Duitsland.

Richard stand in der Kantine der Boxschule hinter der Bar, die Hände auf die Theke gestützt. Auf der anderen Seite saßen Aaron und drei dunkelhäutige Jungen, einer davon aus Kuba. Dicht daneben lehnte Ron an der Theke. Laut seinem Bruder war der Kubaner mal Amateurweltmeister gewesen, und Ron blickte ihn lange an, hörte ihn über die Kälte klagen. Dann fragte er ihn auf Englisch: Du hast in Havanna trainiert?
Ja, sagte der Kubaner.
Bei Sanchez? Dem Großen?
Der Kubaner nickte.
Mit den langen dünnen Armen?
Ja. Ich habe mit Sanchez trainiert.
Dem Sanchez mit den goldenen Ohrringen? Er fasst sich mit beiden Händen an die Ohrläppchen. In beiden Ohren.
Yes, man.
Ron lachte seinen Bruder an und sagte: Bruderherz, gib mir noch einen Kaffee und dem da etwas weniger Starkes, denn der Sanchez, von dem ich gesprochen habe, das war der Kofferträger in unserem Hotel.
Der Kubaner verstand nicht was Ron sagte, aber er sah die achenden Gesichter der beiden Brüder und lachte ebenfalls. In Havanna heißen alle Sanchez, sagte er.
Ja ja, sagte Ron, und wir heißen alle De Vries.

In Nederland wordt dit grappig. Voorlezen in Duitsland echter is erg moeilijk. Daarover later meer. Als het alleen om de tekst gaat speelt vooral het vervreemdende een rol. ‘Du hast in Havanna trainiert?’ Dat zou ik nooit zo zeggen. ‘Heb jij in Havanna getraind’, was mijn zin. Dat hoef ik niet eens op te zoeken. Ook het ‘in beiden Ohren’ zou ik nooit zo geschreven hebben (Ik schreef: ‘in allebei zijn oren’), maar dat wordt het dus in het Duits. Of maakt de vertaalster dat ervan en is het wel gewoon in het Duits te zeggen: ‘Hast du in Havanna trainiert?’ Ik weet het niet en ik durfde het Angela niet te vragen. Het zou te veel werk zijn ook, bij iedere zin heb ik die twijfel. Dan kon ik het boek evengoed zelf vertalen, en dat kan ik niet, daar was ik wel van overtuigd. Dus liet ik het maar zo.

Zaken die buiten de tekst staan doemde ook op. Interviews? Eva Cossee liet Kunstmann weten dat ik in het Duits interviews kan doen als zich dat voordoet. ‘Jan van Mersbergen ist zu allen deutschsprachigen Schandtaten bereit, und auch wenn er grammatikalisch manchmal aus der Kurve fliegt, kann er sich doch verständlich machen.’ Verstaanbaar maken. Mijn Duitse tekst lag er, nu moest ik zelf Duits gaan praten. Of schrijven.

In een van de eerste mailtjes die ik naar de Duitse uitgever stuurde zei ik dat ik zou proberen in het Duits te mailen. Ik verontschuldigde me direct voor de Fehlers die ik zeker in ieder mailtje zou gaan maken... ‘Aber ich glaube das wenn Mark van Bommel es kann, ich er sicherlich auch versuchen muss.’ Destijds speelde Van Bommel bij Bayern München.

Ik mailde. Ik maakte erg veel fouten. Iedere keer werd ik met mijn neus op de feiten gedrukt: Duits is niet mijn taal.

*

Dit blog maakt deel uit van de reeks Over de grens, met buitenlandervaringen van Jan van Mersbergen. Dit zijn alle afleveringen: Wir heißen alle De VriesBuiten ademLesen bitteKen je de mop van die schrijver die naar Parijs ging?145 Stroud Green RoadEen cavia op de troonTussen twee traag dovende vurenNiet naar het festivalEen hengel en kaal personeelEen glasscherf en enorme rotsen en Istanbul: verkeer, voetbal en Vastelaovend.

twee reacties

Andrea Kluitmann

Dag Jan,
Ik had je willen schrijven dat het woord ‘Ohrlappen’ in het Duits alleen maar in de verkleinvorm bestaat (‘Ohrläppchen’ dus), maar als je het googelt, krijg je toch nogal veel (onsmakelijke) treffers, met name bij de afbeeldingen. Dat neemt niet weg dat ‘Ohrläppchen’ heel gewoon Duits is. Bijna elke Nederlandse oorlel zal volkomen terecht een Duits ‘Ohrläppchen’ worden, daar zal een vertaler niet lang over nadenken. Wel heel goed nagedacht heeft jouw vertaler vermoedelijk over ‘Du hast in Havana trainiert?’ versus ‘Hast du in Havana trainiert?’, wat ook mogelijk was geweest, want het interessante aan vertalen is dat er altijd vele mogelijkheden zijn waaruit je moet kiezen. Dat is ook de reden dat je nooit hetzelfde resultaat krijgt als je een aantal vertalers dezelfde tekst laat vertalen. Angela’s oplossing klinkt voor mij als Duitstalige heel natuurlijk en leunt mooi tegen het Engels aan, goed gedaan, vind ik.
Ik snap wat je denkt te missen in ‘in beiden Ohren’ als vertaling voor ‘in allebei zijn oren’. Misschien had je ‘in beiden seinen Ohren’ wel fijn gevonden, maar dat was wel heel verkeerd Duits geweest.
Een tekst in vertaling kán niet dezelfde tekst worden als in het origineel. Je hebt niet alleen te maken met inhoud, maar ook met ritme, klank, het samenspel van woorden en hun associaties etc. En trouw zijn betekent zeker niet altijd dat je elk woord van het origineel probeert te vervangen door een ander woord in je moedertaal, dat zou een computer ook kunnen. Soms heb je meer woorden nodig, soms minder, soms moet je een andere vergelijking maken wil je hetzelfde effect hebben als in het origineel en soms valt er wat humor op één plek weg en probeer je dat elders te compenseren.
Je schrijft dat je je vertaling in het Engels, Frans en Duits kunt beoordelen, hmm, kijk uit, zo makkelijk is dat niet, vaak spelen er veel dingen mee die je pas zou begrijpen als je een taal écht zeer goed beheerst. En dan gaat het – net als bij vertalen – niet alleen over woorden of zinsconstructies, maar ook over gevoelsnuances, vaak zo subtiel dat je ze nauwelijks kunt uitleggen. In het begin van je stukje schrijf je dat je, als je een vertaald boek niet zo goed vindt, vaak te horen krijgt: ‘Maar je leest de vertaling. Die vertaling is slecht. Je moet het origineel lezen.’ En natuurlijk is het fantastisch om boeken in het origineel te lezen als je de taal écht heel, heel erg goed beheerst. En om leesvaardigheid in de vreemde taal op te doen is het ook zeer nuttig om in die vreemde taal te lezen. Maar ik geloof absoluut niet dat dat de gemiddelde lezer van een literair boek in de vreemde taal even veel finesses, verwijzingen, tussenklanken etc. waarneemt als hij/zij met behulp van een goede vertaling zou kunnen. De Nederlandse filosoof Ger Groot legt dat mooi uit: ”Er is een tijd geweest waarin ik literaire werken zoveel mogelijk in de oorspronkelijke taal trachtte te lezen. […] Toch schort er iets aan dit literaire lezerssnobisme. Want hoe goed we die oorspronkelijke taal ook mogen kennen, de beheersing ervan komt gewoonlijk niet in de buurt van de vertrouwdheid waarmee we ons in de eigen moedertaal bewegen. En op die vertrouwdheid komt het vaak aan. Want in de snelheid waarmee onze ogen over de regels vliegen, is niet alleen de kennis van de woorden van belang. We lezen met al onze zintuigen. We horen het woord in onze oren, proeven de zin op de tong, voelen het ritme van de alinea door ons hele lichaam heen. De taal behelst zoveel meer dan woordenboekenkennis.”

Andrea Kluitmann, - 08-02-’13 17:39
Jan

Dat is een mooie reactie Andrea,
De kern is, voor mij is Ohrläppchen een verkleinwoord, ook al bestaat het helemaal niet. Het is niet mijn woord. Natuurlijk is mijn kennis van die andere talen zeer beperkt, maar ik moet er wel mee naar buite, de grens over, en dat is mooi maar levert ook problemen op. daarover gaan deze stukken, er volgen er nog meer. Ger Groot zegt het heel helder. Het vertrouwen is er niet en komt ook niet snel, ik kan me verdiepen in de andere talen, maar dat kost echt veel tijd, en die steek ik liever in een nieuwe roman, die dan hopelijk weer vertaald kan worden…
Dank!
Jan

Jan, (URL) - 16-02-’13 20:59
We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog