, 18 December 2013

Literaire bevallingsscènes (5): de bronnen

Het objectieve subject

Volledigheid is een ideaal. En tussen de werkelijkheid en dat ideaal, misschien is illusie een beter woord, zwerft het essay. Omdat het antwoord op je vraag een nieuwe vraag opwekt, is het zinniger te blijven vragen. Niet stil te staan, niet beloven het definitieve stuk te schrijven. Dus als ik een essay over bevallingsscènes in de (Nederlandse) literatuur schrijf, dan vallen er teksten af, thema's, onderzoekspaden. Deze beknopte verantwoording bij het stuk 'Het literair Couvadesyndroom. Over bevallingsscènes, pijn, eenzaamheid, inleving' (vrij toegankelijk voor abonnees) in halfjaarboek De Revisor 7 (2013-2) is dan ook een tussenstand. Titels, links en vraagtekens.

‘‘De volgende wee diende zich aan. Ik dacht dat ik doodging.’ Ik verbeterde: ‘De volgende wee diende zich aan. Pijn!’ Ik heb wel eens een bevalling herschreven, maar het werd geen literatuur.

In augustus 2012, bijna tien maanden na de eerste bevalling die ik bewust meemaakte, als vader, las ik een betoog op de website van The Guardian: ‘Why doesn’t fiction deliver birth scenes?’ Goede kop. En de auteur, Alison Mercer, maakt een goed punt: de bevalling is een ijkpunt in het leven van moeders, en in mindere mate van vaders, het is niet zelden een fysieke, eenzame strijd, een gebeurtenis die mensen en hun omgeving definieert, op de scherpe scheidslijn van nieuw leven en bijna tastbare overlijdenskans. De bevalling is bepalend in elk levensverhaal, en waarom zou het dan ook niet in de literatuur een terugkerende meesterproef zijn?
Goed punt dus, maar waar Mercer slechts op scènes bij Margaret Atwood, Margaret Mitchell en Stephenie Meyer kwam, kom ik in de wereldliteratuur al snel ook op Hemingway, Grass en Tsjechov. In de Nederlandse literatuur vond ik alleen al bij Bordewijk, Hella S. Haasse, Kees ’t Hart, Belcampo, Kristien Hemmerechts, A.F.Th. van der Heijden, Jeroen Brouwers, Joost Zwagerman, Anna Enquist, Thomas Rosenboom, Jan Wolkers en Heleen van Royen uitgewerkte beschrijvingen.
De variatie is groot, in perspectief (artsen en verloskundigen en een apotheker, wachtende, hulpeloze vaders langs de lijn, moeders in weeënroes, met pijn, hij, zij, wij, ik), in toon (paniek, berusting, strijdlust), in intensiteit, in lengte, in realisme. De beste van die scènes tonen de mens in zijn volle kwetsbaarheid, de pijn in al zijn felheid, beelden, zinnen en woorden in hun krachtigste vorm. Ze roepen een plaatsvervangende baringspijn op: de passant wordt patiënt. De lezer is erbij.

Ik was erbij, met die vaststelling begint dit essay. Maar ik lag daar niet. Ik moest het aanzien, ik moest het lezen. Welk verschil maakt dat?’

Onderstaande lijst bevat alle geraadpleegde titels, waarbij de nadruk lag op de Nederlandse literatuur. Mijn hulpmiddelen waren Arko Oderwald, Koos Neuvel, Willem van Tilburg en Ruth Bergmans (red.), Nieuw leven. Geboorte in fictie (2012), de hulp op Facebooken Twitter, en de database van Ewoud Sanders, die op 'bevallen' en 'bevalling' is doorzocht. Aanvullingen voor een volgend essay zijn natuurlijk welkom, ik heb sowieso nog wat leeswerk voor me, moet ik met schaamte bekennen. Hieronder is een reactieveld. Gebruik het.

  • Belcampo, 'Bladzijde uit het dagboek van een waarnemend arts', uit Verborgenheden (1964)
  • Bordewijk, Karakter [blog] [volledige tekst] [essay]
  • Beitske Bouwman, Noem het liefde (2010), 60
  • Jeroen Brouwers, Joris Ockeloen (1976)
  • Willem Elsschot, Tsjip (1934) [volledige tekst]
  • Anna Enquist, Contrapunt (2008), 38-39 [blog]
  • Ronald Giphart, IJsland (2010)
  • Hella Haasse, Het woud der verwachting (1949), 253-255
  • Sanneke van Hassel, 'Naar de film', in Torpedo 3 (2007), 45-50
  • Kees 't Hart, De keizer en de astroloog (2008), 79, 130-136
  • A.F.Th. van der Heijden, Het leven uit een dag (1988), 95-103 [blog] [essay]
  • A.F.Th. van der Heijden, Tonio (2011), 92-97, 162-163 [blog] [essay]
  • A.F.Th. van der Heijden, Advocaat van de hanen (1990), 272-273
  • A.F.Th. van der Heijden, De liefdesbaby (2008), 17-21 [blog]
  • Ernest Hemingway, 'Indian Camp', in In Our Time (1925) [volledige tekst]
  • Kristien Hemmerechts, Een zuil van zout (1987), 149-153 [blog] [essay]
  • Rosan Hollak, Scherptediepte (2012), 131-128 [blog] [essay]
  • Menno Lievers, De val van Hippocrates (2009) [fragment]
  • Valeria Luiselli, De gewichtlozen (2014, Los ingrávidos, 2012), 61
  • Ian McEwan, Het kind in de tijd (2006, The Child in Time, 1987), 279-287
  • Jan van Mersbergen, Dit is het begin (2009)
  • David Mitchell, De niet verhoorde gebeden van Jacob de Zoet, 11-18 [excerpt]
  • Margriet de Moor, De verdronkene (2005), 211-222
  • Hans Münstermann, Ik kom je halen als het zomer is [blog]
  • Nelleke Noordervliet, Vrij man (2012)
  • Gustaaf Peek, Armin (2006)
  • Gustaaf Peek, Godin, held (2014), 211-213
  • Marieke van de Pol, Bruidsvlucht (2007), 215-217, 225-226
  • Gerard Reve, Een circusjongen
  • Heleen van Royen, De gelukkige huisvrouw (2000), 40-85 (in Rainbowpocket, 2002)
  • Thomas Rosenboom, Publieke werken (1999), 294-298
  • Mien van 't Sant, Geen kortstondig avontuur (1983), 78
  • Miek Smilde, Gloria in excelsis Deo (2013) [fragment]
  • Philip Snijder, 'Duwen' en 'Smeren' in De Gids 2013-5
  • Arie Storm, De ongeborene (2001), 183-193
  • A.P. Tsjechov, 'Het naamdagfeest' (1888), vertaling Anneke Stoffel (2006) [blog] [essay]
  • Arjan Visser, Paganinipark (2009)
  • Gerda van Wageningen, Laat je door niets verontrusten (1982), 19
  • Gerda van Wageningen, Als het koren is gerijpt (1986), 187-189
  • Gerda van Wageningen, De rode freule van Rosegaert (1989), 87-92
  • Gerda van Wageningen, Waarheen de weg mij voert (1989), 186-190
  • Gerda van Wageningen, Korenhalmen in de wind (1992), 151-152, 303-304
  • Edith van Walsum, De ander (2005), 123-138
  • Tommy Wieringa, Een mooie jonge vrouw (2014), 56-58 
  • Jan Wolkers, Brandende liefde (1981)
  • Joost Zwagerman, Tomaatsj (1996), 40-45, 53-59 [essay]
(bijgewerkt op 3 maart 2014)

Getipt, niet geraadpleegd

  • Het eerste wonder: geboorte in meer dan 50 gedichten
  • Geur van honing en jonge melk. Nederlandstalige gedichten over geboorte, red. Henk Van Zuiden
  • Stefan Brijs, Arend
  • Nadia Dala, Waarom ik mijn moeder de hals doorsneed
  • Oek de Jong, Pier en oceaan
  • Ivo van Orshoven, Het lied van Iram
  • Salman Rushdie, Midnight's Children
  • Hilda Schalck, Duizendkind, 254-259

Geraadpleegd, geen bevallingsscène

  • Abdelkader Benali, De langverwachte
  • W.F. Hermans, De donkere kamer van Damocles
  • Harry Mulisch, De ontdekking van de hemel

acht reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog