, 18 November 2014

Ontketening en vrees voor vaders in spe

Het objectieve subject

Eerst vroeg mijn verloskundige of ik geen boeken wist voor vaders in spe over de zwangerschap. Nee, geen romans. Toen stuitte ik in het 'seksboek' van Gustaaf Peek op een bevallingsscène. Nee, zeker niet die roman. En toen schreef redacteur Tilly Hermans op twitter over #vroedvrouwenvrees, een betrokkenheid vanaf de conceptie tot en met de baring. Van het boek van Adriaan van Dis. En dat heeft al helemaal niets met literaire bevallingen te maken, maar dat plekje in mijn brein was weer geactiveerd, dus mijn blog vandaag gaat weer over baringen. Baringen voor mannen, baringen op afstand - een perspectiefkwestie -, en de baring als scheef beeld voor het literair bedrijf.

Beeld

Om met dat laatste beginnen: conceptie om het begin van een schrijfproces te duiden, een hele bevalling voor moeizame processen, vooruit, dat kan. En de positie van de redacteur of uitgever als verloskundige (ik prefereer de neutrale term, er werken ook mannen in het boekenvak, Philip Huff heeft ze geteld) in verhouding tot de ouder van het kind, het boek - oké. Maar het probleem met deze verzameling beelden begint na de geboorte.

Niet alleen met de term vroedvrouwenvrees - net als redacteur Hermans zijn verloskundigen professionals, en als er wat te vrezen valt, weten ze de gynaecoloog te vinden. Dus beter #gynaecologenschrik? Moet je je beeld wel in die termen zoeken? Vrezen voor het leven van een kind (of moeder) is af en toe onderdeel van de verloskundige zorg, maar Hermans gaat het om een bloeiende baby. De apgar-score is al snel tien, het gaat nu om wat de buitenwereld ervan vindt. En er zijn geen babyrecensenten - goddank.

Misschien moeten we ons geruststellen met de gedachte dat een boek pas na een decennium of twee, zijn vijf sterren of apgar van tien waarmaakt. Welk debuut is nog steeds in druk?

Ontketening, natuur

In 2006 verscheen Armin van collega Gustaaf Peek, met deze bevallingsscène:

‘- Wat? Waarom? Wat is er aan de hand? Het doet zo'n pijn. [...] Zeg me wat er is!
Ze legde een arm om Anna's schouders, hield een hand in haar hand. Ze voelde het trillende lichaam verkrampen. Te veel pijn.
[...]
Anna ademde en perste. Pas later zou ze beseffen hoe hard de jonge vrouw in haar handen had geknepen. Ze kneep terug, tot haar vingers dezelfde hitte voelden. Hetzelfde verlies.’

Voorwaar een scène die bij Hermans' beeldspraak past. Een zeer betrokken, empathische verpleegster, die later zelfs een stiefmoederrol op zich neemt. Ik schreef erover in ons vorige nummer, over hoe de handen de identificatie benadrukken, de pijn doen overgaan van de een naar de ander. Goede scène.

Zijn nieuwe boek, Godin, held, gaat over de liefde tussen een man en een vrouw, bekrachtigd in overtuigende, spannende seksscènes. Het is een exclusieve liefde, waardoor zelfs haar zoon buiten beeld blijft, en een merkwaardig soort eenzaamheid overheerst. Alleen de seks is vertrouwd, alles daarbuiten is nieuw, wordt gulzig geobserveerd (hoe loopt hij door de supermarkt? Hoe gaat ze naar de wc? Wat doet ze met haar schoenen als ze binnenkomt?) of bestaat simpelweg niet.

Ver in het boek, Peek vertelt terug in de tijd, loopt de man, Marius, in voormalig Joegoslavië een militair hospitaal binnen en blijkt opeens een bevalling bij te wonen.

'Nooit eerder had hij een bevalling meegemaakt. Hij was de enige man in de kamer. [...] Een vrouwelijke arts riep iets naar de bevallende vrouw op het enige bed, maar de vrouw dreinde en kreunde alleen maar, schudde keer op keer nee. Haar vagina was harig en grotesk, haar buik onmogelijk groot. Hij keek en schreef. Hoewel de arts hem vooralsnog niet leek weg te sturen, ze had hem bij binnenkomst met een knik van het hoofd begroet, probeerde hij op veilige afstand te blijven van de bedrijvige kring aan het voeteneind.'

Terwijl de omstandigheden op elkaar lijken - Armin begint in een geboortekliniek in een nazi-Duitsland in verval (ja, weer een bevalling in oorlogstijd!) - is het perspectief totaal anders. Deze man is totaal niet betrokken. Hij kijkt en ziet iets buitengewoons, iets lelijks, een monstrum. 'Veilige afstand' (hoe vaak is dat niet een contradictio in terminis?) beschrijft precies zijn houding.

'De vrouw op het bed zette zich schrap, kermde daarna luid, maar wat ze in haar lichaam probeerde te ontketenen liet zich ook na meerdere pogingen niet dwingen. De arts pakte een soort schaar van een tafel en hij wenste dat hij toen had weggekeken. Na de knip verscheen algauw het hoofd en de rest van de baby. De vrouwen werkten sneller dan hij kon bijhouden. Weer een schaar, nu voor de navelstreng. Zijn verwondering over het nieuwe kind, de rommelige, rimpelige huid, de gezwollen oogleden, de onwerkelijke afmetingen en bewegingen, het jammerende en dierlijke geluid, maakte hem afwezig en traag, tegen de tijd dat hij zijn aandacht weer op het bed richtte had de arts de vrouw al dichtgenaaid en kreeg de wachtende zwangere een seintje dat ze op moest staan. De vrouw die zojuist was bevallen hielp zichzelf van het bed, strompelde met haar handen op haar kruis naar het vrijgekomen bankje, haar baby lag in een handdoek gerold en huilde op een tafel. Hij schreef, zette een stap dichterbij, nieuwsgierig naar de volgende bevalling. Bewondering, dat voelde hij ook.'

Dat is goed gezegd, 'wat ze in haar lichaam probeerde te ontketenen liet zich ook na meerdere pogingen niet dwingen', al was het maar omdat het tegenstrijdig klinkt. Ontketenen doe je met wilde beesten, gevangenen, je brengt jezelf ermee in gevaar. En dat dan dwingen? Eerder verwacht je 'bedwingen'. De schaar - vergelijk Enquist - en de verwondering over het kind - vergelijk Van der Heijden- zijn vaste elementen in de beschrijving van medische bevallingen. Maar dan zonder het pathos en de misselijkmakende metaforen van die twee auteurs. En met oog voor het dierlijke én het routineuze, voor een ongelooflijke vanzelfsprekendheid.

'Bewondering, dat voelde hij ook,' met die iets minder natuurlijke zin (vergelijk 'Hij voelde ook bewondering', waarbij de focus niet verschuift. Maar zie het vakmanschap in de vergelijking met 'Bewondering voelde hij ook', met een slechter ritme) besluit Peek deze scène voorlopig. De natuur is niet mooi, maar omdat ze de natuur is, bewonderen we haar.

Zon

Waarmee we bij uitstek niet een eerste leestip voor vaders in spe hebben. De meligheid van Kluun bespaar je ze graag, maar deze rauwe, onthechte scène is ook weer te realistisch. Hij past in dit verhaal van dood naar jeugd op leven en dood, zonder concessies. Net als de gedachte, maar twee pagina's later, dat zijn geliefde, Tessa, nog maar drieëndertig was en nog kinderen kon krijgen.

Nee, bij te veel realisme (en consequent overspel!) is de vader in spe niet gebaat. Er is al genoeg #vrees bij ouders.

Zonnige scènes als uit Ian McEwans Het kind in de tijd (omgekeerd lezen! Het eerste deel is niets voor vaders), Van der Heijdens De liefdesbaby en Valeria Luiselli's De gewichtlozen moeten het maar doen, naast de droge kost van Veilig zwanger. Dat stel ik dan maar aan mijn verloskundige voor.

p.s. ook in Peeks Bordewijkprijswinnende roman Ik was Amerika zit overigens een bevallingsscène, ontdekte ik later. Peek: 'Het enige wat ik meer beschrijf dan bevallingen is het sterven.'

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog