, 30 December 2016

Deze week gelezen (20)

James Jones, Valeria Luiselli. De redactie las deze week een oorlogsroman en urgente columns, en schrijft over perspectief dat als een camera wordt doorgegeven en hoe activisme en schrijverschap samen kunnen gaan.

*

Jan van Mersbergen: James Jones, The Thin Red Line

Zeker tot en met Kerst en de dagen daarna waarschijnlijk ook nog dompel ik mezelf onder in The Thin Red Line, een omvangrijk oorlogsboek uit 1962 van James Jones. In het Nederlands verscheen het bij Karakter, in een ongecensureerde uitvoering, waar de vertaler — ik heb echt goed gezocht — niet in vermeld staat, en waarvoor een vertaling van de titel niet noodzakelijk leek. Beetje slordig heruitgegeven, dit boek. Soms staat er een inspring te veel bij een dialoog en een enkele keer worden de o’s in een woord geschreven als 00, zoals op blz 37: ‘Vind je 00k niet, Whyte?’
Over die kleinigheidjes lees ik wel heen. The Tin Red Line is groots, gedetailleerd, goed verteld, meeslepend.

Centrale vraag bij het lezen: hoe vertel je het verhaal van de complete divisie C-staat-voor-Charlie vanuit een derdepersoons verteller? Voorin de roman staan alle personages vermeld, met rangen en standen. Het zijn drie pagina’s, een waslijst. Vroeger zag je zoiets in ingewikkelde fantasyboeken of in ridderromans die authentiek willen lijken door kaarten en lijst met namen op te nemen, stambomen ook vaak. Schrikt een beetje af, want hoe breng je die mannen als groep in beeld? Hoe laat je ze individueel sterk zijn? Hoe bouw je een groep op uit verschillende karakters, niet uit inwisselbare karakters?
Jones lost dit subliem op door de camera als het ware van de ene soldaat naar de andere over te geven. Als hij drie soldaten uitvoerig beschrijft en een van hen plots zijn blik op een paar officieren laat vallen die over een kaart gebogen zitten, dan volgt Jones die officieren, meer dan een bladzijde lang, om daarna weer terug te keren naar de soldaten. Er is steeds die beweging van perspectief. Het is volledig in de derde persoon, maar steeds volgen we iemand anders. Heel slim, en technisch erg moeilijk. Het doseren is moeilijk, dat beheerst Jones zeer goed.

Jones vertelt alles in de verleden tijd. Groot gevaar daarbij is dat er soms iets verteld moet worden dat nog eerder gebeurd is, en dan moet dat in de voltooid verleden tijd, en die vorm is heel erg lelijk en vooral te ver weg. Het raakt de lezer niet meer. Toch kan Jones die voltooid verleden tijd prima gebruiken. Hij vertelt gewoon wat er nog eerder gebeurde, schakelt net op tijd weer terug en haalt geen trucs uit.

Bovendien schrijft hij erg expliciet maar heel goed gedoseerd. Soms is het gewoon heel goed om precies aan te geven hoe de personages zich voelen en wat er door ze heen gaat. Geen symboliek of show don’t tell of andere trucs: gewoon vertellen. Maar wel heel precies en helder.
Een mooi voorbeeld staat op bladzijde 40. Een van de soldaten, Doll, wil een pistool hebben, dat is alles. De eerste zestig bladzijden van het boek gaan over de wens van Doll om ergens een pistool vandaan te jatten of anders te sjoemelen. Hij wil dat pistool, hij zoekt dat schip af. Anderen hebben daar zo hun gedachten over. Een van de hogeren in rang heeft het door en vraagt Doll of hij last heeft van zenuwen. Het stukje begint met een kleine terugblik, in de voltooid verleden tijd:

‘Nadat hij Till en Mazzi had achtergelaten, had hij de lange wandeling naar het achterschip gemaakt en het hele achtergedeelte op dit dek afgezocht, en hij begon zich af te vragen of hij niet te haastig had gedaan. De moeilijkheid was dat hij niet precies wist hoeveel tijd hij nodig had. Wat had Bugger Stein in de zin met die vraag of hij last had van zenuwen? Wat was dat voor gezeik? Wist Bugger dat hij op een pistool uit was? Was het ‘m dat? Of wilde hij soms de indruk wekken dat hij, Doll, laf was of zo? Daar leek het meer op. Woede en gekwetste trots stegen in hem op. Inwendig razend bleef Doll staan in de deuropening naar...’

Hij piekert en zoekt nog even door. In The Thin Red Line gebeurt voldoende, maar anders dan een slag in de Pacific ergens tijdens de Tweede Wereldoorlog zou doen vermoeden gebeurt er vooral veel in de personages.

James Jones' The Thin Red Line werd vertaald door J.F. Kliphuis, bewerking Yvette Cordfunke (tenminste, Jan, dat vond ik bij een oudere editie), en uitgegeven door Karakter Uitgevers, die ook een leesfragment (PDF) aanbieden.

Daan Stoffelsen: de columns van Valeria Luiselli

Ik lees geen Spaans. Maar ik kreeg behoefte aan een update van Valeria Luiselli. De Mexicaanse is een van mijn literaire helden, zo iemand met wie je meegroeit als lezer, en ik heb haar ontmoet dit jaar. Ik schreef hier over haar, en over het Syrische gezin dat een week bij ons logeerde. Dat gezin kwam met kerstwensen via whatsapp, en in vloeiend Nederlands met de Google Translate-app werd ik bijgepraat: Mariam bevalt komende maand van een tweede kind, in hun eigen huis in Lemelerveld. Dus dat verhaal had een vervolg gekregen.
Hoe zou het met Luiselli zijn, die verwikkeld was in een Greencard-procedure en de verkiezing van Donald Trump vreesde? Deze week las ik columns in El País en een interview in The New York Times, met Google Translate. Vandaag schrijf ik niet over perspectief of stijl, maar over hoe een schrijver zich verhoudt tot de vluchtelingencrisis en de dreiging van Trump.

  • Luiselli heeft een nieuw boek: Los niños perdidos. Ik las haar essay eerst verkort in De Gids, toen langer in Freeman's (en deed daar 26 augustus verslag van), en nu is het een heel boek geworden. Antonio Martínez van de Spaanstalige New York Times zegt: 'La elegancia de la prosa recuerda a Everyday is for the Thief del escritor nigeriano Teju Cole.' Dat is nog eens een mooie referentie: de ene held vergeleken met de andere.
    Komt er een vertaling, Karaat?
  • Luiselli is betrokken. Ze doet vanuit haar woonplaats New York verslag van haar wanhoop en hoop. Vluchtelingen zijn haar thema geworden. 'Pero también en tantos más, que vaticinan un “final” apocalíptico desde su cómodo activismo de escritorio. Supongo que desde las altas cúspides de la arrogancia intelectual se ve clarísimo cómo se derrumba un mundo. (Desde acá abajo — desde nuestra realidad trivial, ilegible, caótica — los saludamos),' schrijft Luiselli in haar eerste column na de verkiezingen in El País, verwijzend naar Slavoj Žižeks optimistisch-apocalyptische verwachtingen van de regering-Trump. Maar hoewel zulk desktopactivisme helder is, is de wereld hier beneden triviaal, onleesbaar, chaotisch. Om te besluiten met T.S. Eliot: 'This is the way the world ends / Not with a bang but a whimper.'
    21 november schrijft ze: 'No es realista sostener una resistencia al trumpismo solo tomando las calles. Lo que sí es realista es colaborar con organizaciones para, desde ahí, crear y apuntalar lazos comunitarios.' Na het demonstreren komt het organiseren: universiteiten besluiten de illegale studenten te beschermen.
    En op 12 december schrijft Luiselli over Rome, waar een vluchtelingenkamp een jaar geleden ontruimd werd. Over 'la crisis de refugiados en Europa (la misma que muchos insisten en seguir llamando crisis de “migrantes”, palabra que le resta responsabilidad a los Gobiernos)', de vluchtelingencrisis die migrantencrisis genoemd wordt - alsof het een overheidsverantwoordelijkheid is.
    Bureaucratiseren is het nieuwe normaliseren.
  • Maar ze is nog steeds een goede schrijfster, niet slechts activist. 28 november keert het gezin bezwaard terug uit Mexico, maar iedereen - van de douanier tot de taxichauffeur (die de speech van De Blasio voor ze afspeelt) tot de uitbater van de Arabische deli om de hoek - toont zich bereid tot verzet, en is hoopvol. Mooi stuk, kleine scènes die persoonlijkheden en werelden oproepen. 'Cuando regresó nos contó que el vendedor se había despedido citando a uno de los héroes del barrio, Kendrick Lamar: “We gon be alright.”'

Er zijn, het verhaal van Ariel Dorfman dat we morgen publiceren illustreert het, vele vormen van verzet. Zwijgen is er een van volgens hem, schrijven is een ander. De urgentie in Luiselli's columns is helder, haar toon is scherp, haar oog voor het goede verhaal blijft. Met Luiselli gaat het goed onder de omstandigheden. Maar gemeenschappelijkheid maakt het verschil. Ik wens ons en u een 2017 in gezamenlijkheid, met een kritische blik.

Luiselli's romans en essaybundel worden uitgegeven door Karaat.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog