, 06 Januari 2017

Deze week gelezen (21 / 2017: 1)

Sebastian Barry, Daniel Kehlmann, John Berger: de redactie las de Costa Book Award-winnaar, essays van de overleden schrijver en de novelle van een bekroond schrijver, spanning, inzicht en overdrijvingen.

*

Thomas Heerma van Voss: Daniel Kehlmann, Je had moeten gaan

Een redactrice die ik niet bij naam zal noemen, leende me onlangs 'Je had moeten gaan' uit met de woorden: 'Ik vind er niks aan. Iedereen is er lyrisch over, vijf sterren in de NRC, maar ik vind het flinterdun en nietszeggend. Ik ben benieuwd wat jij vindt. Je leest het in een uurtje uit.' Ik begon te lezen, deels uit plichtsgevoel, maar vooral omdat ik al jarenlang iets van Kehlmann wilde lezen (Fstaat nog steeds op mijn verlanglijstje, om een of andere reden komt het er maar niet van). En de redactrice had gelijk, Je had moeten gaan is een roman (of novelle?) die je in een uurtje uit kunt lezen: de taal is toegankelijk, de hoofdstukken zijn prettig kort, en het verhaal heeft met zijn 96 pagina's meer weg van een sfeerschets dan van een volwaardige geschiedenis.

Daarin zit zowel de kracht als de zwakte van Je had moeten gaan. Ik houd van korte boeken, van fictie waarbij de auteur ieder woord heeft gewikt en gewogen en alle ruis er op die manier uit heeft gefilterd. Ik houd van de spanning die zo onderhuids kan broeien - en die kunst beheerst Daniel Kehlmann uitstekend. In deze kleine geschiedenis draait het om spanning, om een onbestemde sfeer: het verhaal speelt zich af in een afgelegen vakantiehuis in de bergen, waar een jong echtpaar met dochter neerstrijkt. Om bij te komen, om een huwelijkscrisis te bezweren? De dochter vertelt vrij onsamenhangende verhalen, de moeder houdt zich vooral afzijdig van de vader, en die vader legt zich toe op het schrijven van een nieuw scenario - daarnaast is hij de protagonist van het verhaal, waarbij het steeds onduidelijker wordt wat zich alleen in zijn hoofd afspeelt en wat ook erbuiten.

Soms worden zijn gedachten halverwege afgebroken (letterlijk: dan schrijft Kehlmann een halve zin, zonder punt of ander natuurlijk eind), soms blijft het in het midden of hij we ons in zijn scenario, in zijn hoofd of in de realiteit bevinden. Doorgaans houd ik niet zo van zulke nadrukkelijke vaagheid, maar door Kehlmanns heldere, vormvaste verteltrant blijf je als lezer moeiteloos in zijn proza meegaan, welke vreemde wendingen er ook plaatsvinden. Hij is een zeldzame auteur die kleine voorvallen een subtiele, vervreemdende lading mee kan geven, zoals een ontmoeting bij de buurtsupermarkt, waar de hoofdrolspeler op een uiterst overtuigende manier wordt weggekeken door de verkoopster, zonder dat ook maar even duidelijk wordt wat zij hem nu verwijt, of ze hem eigenlijk wel iets verwijt.

Knap, die claustrofobische, af en toe ronduit duistere toon, al begreep ik de kritiek van de redactrice wel: het was allemaal wel aan de lichte kant. Wel erg veel sfeer, en - op een paar goeie scènes na - weinig meer dan dat. Hoe verder ik in de novelle kwam, hoe meer ik moest denken aan Stanley Kubricks film The Shining. (De desbetreffende Stephen King-roman heb ik nooit gelezen.) Ook daar: een afgelegen landhuis, ook daar: een gezin van drie met een schrijvende vader, ook daar: eenzaamheid, isolement, toenemende vervreemding. Maar Je had moeten gaan is in één belangrijker opzicht krachtiger dan The Shining: waar die film gaandeweg ontaardt in een nogal eenduidig verhaal, met hoofdrolspeler Jack Nicholson als een door waanzin overmande gek voor wie vrouw en kind moeten vluchten, is het in Je had moeten gaan veel langer onduidelijk wat er nu precies gebeurt: wie gedraagt zich nu werkelijk vreemd, wat is er allemaal precies aan de hand? Die vragen zorgden ervoor dat ik deze novelle niet alleen snel, maar ook met bescheiden genoegen uitlas. Al moet gezegd, en dat is ook meteen het grote minpunt ten opzichte van The Shining: het blijft tot aan de laatste zinnen allemaal wat aan de oppervlakte - en de hoofdrolspeler, tja, die denkt heel wat af en richt ons voortdurend tot ons, de lezers, maar hij komt nergens zo tot leven als Jack Nicholson in Kubricks film.

Uitgeverij Querido gaf Je had moeten gaan uit. Op Athenaeum.nl staat een fragment.

Daan Stoffelsen: John Berger in Raster

John Berger opgezocht. Teju Cole, een van mijn helden, vindt hem een held, vertelde hij aan Men's Journal: 'Here Is Where We Meet [...] was pretty life-changing for me. It’s a collection of short stories; it has eight and a half short stories. They’re all based on life, but they’re all fiction. It’s the way that he handles that fictionality that really affected my writing.'

Dat is meteen een intrigerend concept! En achtenenhalf, dat is een mooi getal. Maar ik heb het hier niet bij de hand, dus ik lees zijn werk bij Raster, drie beschouwingen.

  • 'Verhalen', vertaald door Willem van Toorn voor Raster #49, 1990. Over fotografie. Maar ook over vertellen: 'De hond kwam uit het bos is een eenvoudige mededeling. Als die zin wordt gevolgd door De man liet de deur open is de mogelijkheid van een verhaal ontstaan. Als de tijd van de tweede zin wordt veranderd in De man had de deur opengelaten gaat die mogelijkheid bijna een belofte inhou­den. Elke narratieve vorm gaat uit van overeenstemming over de onuit­gesproken maar veronderstelde verbindingen tussen gebeurtenissen. [...] Geen enkel verhaal lijkt op een voertuig op wielen dat een onafgebroken contact met de weg onderhoudt. Verhalen lopen, net als dieren of mensen. En hun stappen gaan niet alleen van de ene verhaalde gebeurtenis naar de andere maar ook van zin naar zin, soms van woord naar woord. Met elke stap wordt iets onuitgesprokens overbrugd. [...] De discontinuïteiten van het verhaal en de stilzwijgende overeenkomst waarop hun werking berust versmelten verteller, toehoorder en verhaalfiguren tot een amalgaam.'
    Dus juist de onuitgesproken verbindingen, de ruimte tussen de stappen (wist je dat je aan de afstand tussen pootafdrukken kunt zien of er een hond of een wolf liep? Die afstand verhoudt zich namelijk tot de lengte van de loper, dus je zou ook kunnen vaststellen of er een korte of een lange man liep), laat een verhaal werken. Ja, verhalen zijn als wandelingen!
  • 'De verhalenverteller', vertaald door Nicolaas Matsier voor Raster #61, 1993. 'De daad van het schrijven is niets behalve de daad van het naderen van de ervaring waarover geschreven wordt; net zoals, hopelijk, de daad van het lezen van de geschreven tekst een vergelijkbare daad van nadering is. [...] Hoe dan ook wikkelt de ervaring zich rond zichzelf, verwijst zij terug en vooruit naar zichzelf door de inhouden van hoop en vrees; en door gebruik te maken van de metafoor die aan de taal ten oorsprong ligt, vergelijkt zij continu gelijk met ongelijk, wat klein is met wat groot is, wat nabij is met wat ver weg is. En zo brengt de daad van het naderen van een bepaald moment van ervaring zowel onderzoek (nabijheid) met zich mee als het vermogen te verbinden (afstand). De beweging van het schrijven lijkt op die van een schietspoel: steeds weer nadert hij en trekt terug, komt dichterbij en neemt weer afstand.' Schrijven, vertellen is een ritmische ervaring, niet alleen qua stijl, maar ook in de mate waarin het - onder andere - het onbekende en het eigene beschrijft.
  • 'Papiertekenen', vertaald door Sjaak Commandeur voor Raster #72, 1996. Een mooie opening: 'Tussen het puin van de bombardementen en de sirenes van het luchtalarm, was ik vervuld van één idee: ik wilde naakte vrouwen tekenen. De hele dag.' Een prachtige anekdote waarin Berger een Turkse schrijfster ontmoet: 'In een ander leven zou ik een al wat oudere inspecteur van politie hebben kunnen zijn die vragen stelde aan een knappe, listige, felle vrouw van dertig die meer­maals was opgebracht wegens diefstal. [...] Ik pakte een notitieboekje en maakte een tekeningetje van mezelf als een van haar lezers. Zij tekende een boot, ondersteboven, om te laten zien dat ze niet kon tekenen. Ik draaide het papier om, zodat de goede kant bovenkwam. Zij maakte een tekening om te laten zien dat haar ge­tekende boten altijd zonken. Ik zei dat er vogels op de zeebodem wa­ren. Zij zei dat er een anker in de lucht hing. (We dronken net als de an­deren raki.) Toen vertelde ze me hoe de bulldozers van de gemeente de ’s nachts gebouwde huizen met de grond gelijk maakten.' Een torso van Picasso, en een theorie over drie soorten tekeningen: 'Er zijn tekeningen die het zichtbare bestuderen en onderzoeken, er zijn er die ideeën vast­leggen en overdragen en er zijn er die uit het geheugen komen. Ook ten aanzien van de tekeningen van de oude meesters is het onderscheid tus­sen de drie van belang, want hun voortbestaan verschilt per type. Elk type tekening spreekt in een andere werkwoordstijd.' Zodra werkwoordstijden deel van beeldspraak worden, wordt het interessant.

Er is meer te zeggen over deze essays, maar ze zijn zo rijk dat een simpele aanbeveling voor nu volstaat: lezen. Ik duik binnenkort in de kelder voor ons archief, want in 1984 en 1986 publiceerde ook Revisor proza van Berger. Daarover later meer.

Jan van Mersbergen: Sebastian Barry, Dagen zonder eind

Jan doet zijn leesverslag deze week op zijn blog. Hij schrijft:

Ik had nog nooit iets van Barry gelezen, alleen wist ik dat hij een keer voor de Booker Prize genomineerd was, maar meestal laat ik me weinig door die Engelse prijs leiden omdat vrijwel alle Engelse romans die ik in handen krijg erg tegenvallen, ze zijn oubollig, vormelijk, vervelend, vooral de boeken van de schrijvers die al iets op leeftijd zijn, een euvel waar Nederlandse schrijvers ook last van hebben: slijtage zet zich door in proza. Romans uit Schotland, Ierland, Wales zijn van een andere orde, daar wordt verteld, en goed verteld, maar Engelse romans brengen me al jaren weinig goeds.
Barry is geboren in Dublin en van 1955 en de sleet zit er nog geenszins op, te oordelen naar het eerste hoofdstuk van Dagen zonder eind, dat vooral heel sterk verteld is.

Meer op janvanmersbergen.nl. Uitgeverij Querido gaf Barry's roman uit, Athenaeum.nl publiceerde voor.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog