, 22 September 2017

Deze week gelezen: Kurbjuweit en Luiselli (twee keer)

Deze week las de redactie twee tegengestelden, want de Vertel me het einde is nou precies wat je bij een thriller nooit moet doen, ook niet bij de goeie literaire thriller van Dirk Kurbjuweit die Jan van Mersbergen las. Zijn twee collega-redacteuren lazen allebei het boek van Valeria Luiselli met die titel - hoewel het haar ook niet lukt.

*

Jan van Mersbergen: Dirk Kurbjuweit, Angst

Een literaire thriller met de titel Angst, geschreven door Duitser Dirk Kurbjuweit, heeft me een aantal mooie leesuurtjes bezorgd. De stijl is heel verzorgd. De quotes van Herman Koch (stalgenoot bij Ambo Anthos) duiden op een link tussen zijn manier van vertellen en de verteller van Kurbjuweit, en dat klopt. Het diner en De greppel hebben ook een vlotte verteller die de lezer heel soepel meevoert langs actuele morele kwesties.

Voorbeeld van paar mooie zinnen die helder zijn en toch meanderen, als de hoofdpersoon die vaak alleen uit eten gaat en daar erg van geniet, door zijn vrouw Rebecca gevolgd is waarna zij erachter komt dat hij ’s avonds helemaal niet op kantoor is, en daar later door zijn vrouw op aangesproken wordt:

‘Daarom was ze me gevolgd en had ze haar man in een duur restaurant gezien, alleen aan een tafel, omgeven door tafels waaraan stellen zaten te eten. En deze man, haar man, had een vork met een stuk braadworst heel langzaam naar zijn mond gebracht, waarbij hij naar die braadworst keek alsof het een prachtige bloem was, en toen was de braadworst in zijn mond verdwenen en had hij de ogen gesloten en met een gelaatsuitdrukking van opperste verrukking deze braadworst fijngekauwd. Rebecca zei werkelijk voortdurend braadworst, en dat klopte ook, want de derde gang bij Luna had bestaan uit een huisgemaakte kalfsbraadworstje met snijbiet en zwarte truffel.’

Dat herhalen van die worst en dat bewust zo vertellen houdt de lezer aan de zijde van de verteller. Rebecca leren we niet kennen, die braadworst nog beter. Het gaat om deze verteller die door dat detail van die snijbiet overtuigt. Soms zit dat in een enkel woordje.

Het enige nadeel van deze uitgave is de naam van de schrijver en zijn afkomst. Duitse schrijvers verkopen in Nederland totaal niet en met een onmogelijke naam als Kurbjuweit kun je er donder op zeggen dat dit boek blijft steken in een eerste oplage. Waarom heeft niemand Kurbjuweit verteld dat hij er beter Dirk Kurb van kan maken? Nu is Kurbjuweit in Duitsland bekend als hoofdredacteur van der Spiegel en wilde deze trotse journalist waarschijnlijk zijn eigen naam behouden. Verkoop is zoals altijd moeilijk te voorspellen, in ieder geval verdient deze thriller meer want het is de beste thriller die ik dit jaar las.

Meteen vanaf de eerste bladzijde trekt Kurbjuweit je in het verhaal en de opbouw van Angst is erg slim: de vader van de hoofdpersoon en verteller heeft de onderbuurman doodgeschoten en is veroordeeld tot acht jaar cel. De dader zit in de cel. Hij heeft zich opgeofferd, maar wat is er gebeurd? Wie is de werkelijke dader? Dat gaat de verteller onderzoeken. De onderbuurman stalkte het gezin van de verteller, beschuldigde hem van misbruik van de kinderen, tot ze er helemaal dol van werden.

Toch: tijdens lange zijwegen over de jeugd van de verteller en zijn vader en zijn vrouw waarvan hij steeds verder verwijderd raakt, over activisme en demonstraties, over zijn broer, passages van soms wel tien bladzijden, verlies ik het werkelijke suspence-verhaal compleet uit het oog. Dat voelt het alsof deze verteller me om de tuin leidt – en dat doet hij misschien ook wel. Het heeft dus een functie en het past bij het boek, ik vond die stukken lang en ging bladeren. Kurbjuweits verteller zegt op een gegeven moment zelf: ‘Het is niet de moeite waard nog meer te vertellen over mijn jeugd.’ Gelukkig maar, ik was die vertelling al behoorlijk zat.

Halverwege deze thriller bekruipt me het idee dat ik de twist die moet komen door heb. Het boek stuurt aan op vervelende onderbuurman en slachtofferschap van de verteller, dat zal dan wel andersom zijn. Die gedachte verandert het boek en het lezen van het boek, ook al weet ik niet of het klopt. Een erg slimme thriller zou die gedachte, die eigenlijk een wending in het verhaal is die alleen in mijn hoofd plaatsvindt en niet bij de verteller, juist weer gebruiken om nog een wending op te laten doemen: jij dacht als slimme lezer dat het zo zat, maar het zit dus net weer anders. Maar dit zegt meer over mijn denken als lezer da over deze thriller.

Dat zoeken maakt Angst heel interessant. Vanzelfsprekend kan ik niet vertellen hoe het in elkaar zit, dan ontneem ik de lezers dat zoeken. In ieder geval verdient deze kalme zorgvuldig opgebouwde thriller het stempel literair.

Daan Stoffelsen: Valeria Luiselli, Vertel me het einde

Ja, Verbogt maakt het grotendeels goed. De sfeer, en het verspringen in tijd doet denken aan werk van K. Schippers. En de plot helpt: het is volstrekt natuurlijk hoe de ontmoeting op eenentwintigjarige leeftijd katerig is, die op bijna veertig mysterieus, dreigend, en die op 63 verzoenend en onthullend. (Hoewel die onthulling iets té is, te dramatisch en groot, het gewicht in de roman wordt opeens heel onevenwichtig verdeeld. Opeens staat de idylle midden in een wereld van brand en bloed.) Ze kloppen: de dochter (hóé oud is ze precies?), het schuldgevoel, de herinnering of bekentenis die alles scheeftrekt of juist verklaart. En toch. Waarom dat woord 'geluk' telkens herhalen als dat evident is?

Na Verbogt pakte ik twee boeken op die vanuit heel andere perspectieven een antwoord proberen te geven op het rot van de wereld, ik bedoel: het geweld van bendes en burgeroorlog, de ontberingen van de vlucht, de terreur, de vaststelling dat er geen plek van aankomst is. Tom Lanoyes Zuivering verschijnt in oktober, ik zal er dan uitgebreider over schrijven, en laat een cynische eenling samenleven met een Syrische vluchteling in een gezin in een land dat overspoeld wordt door aanslagen. Zeer indrukwekkend, en zoals vertrouwd erg goed geschreven, al valt er nog wat te zeggen over het perspectief dat Lanoye koos - over twee weken dus.

Valeria Luiselli's Vertel me het einde is geen roman, en ik heb het in kortere vorm al eens in Freeman's gelezen, en in nog kortere vorm als Gids-essay. 'Een mokerslag,' blurben uitgeverijen Das Mag en Karaat De Standaard na, en dat klopt. Dit essay, vol met persoonlijke tragedies, historische achtergronden (ja, Trump is erg, maar Obama heeft vreselijke immigratiewetgeving geïntroduceerd, niet alleen Reagan steunde het regime in El Salvador, ook zijn voorganger Carter, en de bendes en de drugsoorlog zijn een pan-Amerikaans probleem), vol met droefheid en woede, is heel heftig. U leest er elders vast meer over, of schaft het boek aan (€ 9,99 is geen geld, uw boekhandel verliest erop door de verzendkosten). Enkele opmerkingen:

  • Ik schreef vorig jaar augustus over het essay in Freeman's: 'De kortere versie [het Gids-essay] is ijzingwekkender, maar hier lezen we meer vluchtelingengeschiedenissen, meer achtergronden.' Dat geldt nog steeds, de uitgerektheid maakt het verhaal vollediger en preciezer en bozer veeleer dan puntig en pijnlijk droevig.
  • Waarom is de titel vertaald als Vertel me het einde? Is Vertel me hoe het afloopt niet veel natuurlijker? Het is de vraag die Luiselli's dochter stelt bij de eindeloze procedures van kinderen die vaak niet veel ouder zijn dan zij.
  • Het is eerder opgemerkt: Luiselli, een fantastisch (in die zin dat ze vreemde werelden oproept) en humoristisch schrijver, is hier niet fantastisch of humoristisch. Soms doemt de andere wereld wel op: 'En net als in echte doolhoven zijn er mensen die uiteindelijk een uitgang zullen vinden en anderen die daar niet in slagen. Die laatsten kunnen er voor eeuwig in vast blijven zitten, als onzichtbare geesten die liften omhoog en omlaag nemen, door gangen dwalen, voor eeuwig opgesloten in steeds terugkerende nachtmerries.' Kafka en Luiselli proberen Amerika in te komen.
  • De veertig vragen - die advocaten en tolken als Luiselli aan de minderjarige vluchtelingen stelden - geven het boek een onontkoombare structuur.
  • Waarom geen absurdisme, geen humor? Ze koos voor dit essay. 'Ik wist ook dat als ik juist dit verhaal niet zou opschrijven, het geen zin had om ooit nog iets anders te schrijven.'
  • Het gegeven dat vluchtelingen in de V.S. in dezelfde bendeoorlogen terechtkomen als thuis, is beangstigend. Nog beangstigender: die bendeoorlogen exporteerde de toenmalige regering door veel bendeleden uit te zetten naar hun thuisland. Een kleine groepering groeide uit tot zo'n 70.000 leden in heel Noord-Amerika. Met veel meer slachtoffers.
  • 'Voordat ik naar de Verenigde Staten kwam wist ik wat anderen wisten; dat de wreedheid van de grenzen slechts een dunne laag was waar je doorheen moest breken, en dat er aan de andere kant een mogelijk leven wachtte. Later ontdekte ik dat wie hier lang genoeg blijft zich de plek waar hij vandaan komt gaat herinneren als een achtertuin die je midden in de winter door het raam ziet: een skelet van de wereld, een verlaten gebied met dode en oude objecten.' Zo'n beeld dat zich niet meteen laat ontcijferen.
  • Luiselli heeft ook hoop. Door kleine, concrete projecten van studenten.

Das Mag en Karaat gaven samen de vertaling van Fiep van Bodegom en Merijn Verhulst uit.

Thomas Heerma van Voss:Valeria Luiselli, Vertel me het einde

Ook ik las Vertel me het einde: een wonderlijk toeval, lijkt me althans, want Daan Stoffelsen en ik hebben het onlangs over talloze verhalen en stukken gehad - er was weer een redactievergadering - maar de naam Valeria Luiselli viel geen daarbij enkele keer. Of is dit het resultaat van een uitgekiende marketingcampagne van Das Mag? Dat verklaart hooguit waarom ik dit boekje nu las; Luiselli heeft volgens mij al een schare zeer enthousiaste en trouwe lezers in Nederland, en daar hoort Daan allang toe. Voor mij zelf was het het eerste wat ik van haar las. Vertel me het einde is een bijzonder fraai essay dat algauw aanzet tot grote woorden: het is schrijnend, het is ontluisterend en ontroerend, het effectief en krachtig opgebouwd, het is persoonlijk en universeel en - Daan zegt het al - hoopvol, ergens, tegen het einde, heel af en toe.

Wat vooral goed werkt, is dat Luiselli meer is dan alleen een chroniquer of waarnemer. Die mengeling van twee rollen, de tolk voor minderjarige kinderjaren en zelf een volwassen vrouw die vecht  voor een green card, werkt daarom ook zo goed: er staat voor haarzelf veel op het spel, maar voor veel kinderen met wie ze te maken is de situatie veel erger. Ook fijn: dat ze ondanks die persoonlijke betrokkenheid en al die schrijnende scènes niet al te sterke waarde-oordelen gebruikt. Ze zegt niet: het is de schuld van Bush of Obama, ze wijst niet verwijtend naar agenten of kustwachters, maar ze laat heel overtuigend zien hoe complex die schuldvraag is. Dat Amerika nu deels te maken krijgt met slachtoffers van oorlogen en strijden die ze zelf hebben gestart. Dat het allemaal veel meer verstrengeld is dan het aanvankelijk lijkt. En dat dat met veel meer te maken heeft dan Trump - sterker nog, Trump verschijnt pas op het toneel als het grootste gedeelte van dit verhaal al heeft plaatsgevonden en zelfs is opgeschreven, hij wordt alleen in het slotstuk van het essay beschreven. En in dat slotstuk toont Luiselli plotseling ook weer enige hoop, alsof ze enig tegenwicht wil bieden aan de ontgoocheling die Trump veroorzaakt.

Mensen zeggen vaak dat je moet lezen om je empathie en je begrip van de wereld te vergroten. Dat is zeker niet de enige reden waarom ik lees, maar ik zou dit essay wel om die reden - maar zeker niet uitsluitend om die reden, trouwens: ook vanwege het literaire vakmanschap en de krachtige taal, bijvoorbeeld - aan iedereen aanraden; het heeft mijn inzicht in een tergend complexe en sombere situatie vergroot. Er zijn trouwe Luiselli-lezers die zeggen: waar is de fantasie gebleven, waar is dat onverwachtse en speelse dat haar proza soms kenmerkt? Hier inderdaad nergens. En dat lijkt me ook de beste keuze voor dit essay, dat juist gaat over rauwheid, over een gebrek aan alternatieven, over situaties waaraan ontspannen niet mogelijk is.

Das Mag en Karaat gaven samen de vertaling van Fiep van Bodegom en Merijn Verhulst uit.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog