, 29 September 2017

Deze week gelezen: Deen, Lanoye, Meijer

Mathijs Deen, Tom Lanoye, Eva Meijer, Rob van Essen: de redactie volgde een sterke dwingende verteller in een boerenomgeving, en een doserende en essayerende verteller in tijden van terreur, las een essay over dierenrechten en begreep een roman over het boekenvak niet.

*

Jan van Mersbergen: Mathijs Deen, Onder de mensen

In recensies is Onder de mensen vergeleken met Boven is het stil van Gerbrand Bakker, wat maar weer eens duidelijk maakt dat er te vaak over boeken geschreven wordt als over eendimentionale producten. Het ene boek gaat over een boerenzoon dus het andere boek over een boerenzoon moet daar wel op lijken. Hetzelfde presteerde het boekenpanel van DWDD dat Godin, held van Gustaaf Peek vergeleek met Vijftig tinten, want ja, er komt ook seks in voor. Buiten de setting op het platteland hebben Onder de mensen en Boven is het stil amper overeenkomsten.

In Boven is het stil vertelt de hoofdpersoon heel vlot en helder voor de vuist weg in de tegenwoordige tijd wat hij ziet en doet en voelt. Bakker laat zijn boer vertellen. In Onder de mensen is het Deen zelf die als verteller heel slim laat zien en vooral niet laat zien wat er gebeurt, ook in de tegenwoordige tijd. Steeds weer schakelt Deen handig terug naar de verleden tijd, steeds een inkijkje in wat er hiervoor gebeurd is. Een sterke dwingende verteller die veel controle heeft, als een sobere camera, en bijna het tegenovergestelde van de emotierijke boerenverteller van Gerbrand Bakkers debuut. Maar ja, de omgeving blijft een boerenomgeving, dus de vergelijking is gauw gemaakt, al moet erbij gezegd dat Onder de mensen bijna tien jaar voor Boven is het stil verscheen, onder de vreemde titel Moeder doen, dus eigenlijk hadden in de eerste recensies van Boven is het stil vergelijkingen met dat boek moeten staan, en niet andersom. Maar ja, succes gaat voor.

Onder de mensen zal vast en zeker ook vergeleken zijn met Boer zoekt vrouw. Deze tv-hit is weliswaar al ouder dan Boven is het stil, en in Deens boek plaatst een boer een contactadvertentie, maar dit boek was eerder. Ook in dit geval geldt: succes gaat voor. Ik vind het vooral leuk dat er in deze roman guldens voorkomen, en briefjes van vijfentwintig. Mijn zoon van veertien snapt daar niks van, die denkt dat het over de middeleeuwen gaat.

Het wringt in Onder de mensen stevig, tussen de boerenzoon en de vrouw die op zijn boerderij terechtkomt, omdat ze bij ze zee wil wonen. Boeren kijken niet naar de zee, dat is bekend. ‘Wat heb jij toch met de zee,’ verzucht boer Jan op een manier en toon die doet denken aan – en dan toch een vergelijking – Alex van Warmerdams Abel, vooral de scène waarin de ouders van Abel met hun zoon afspreken dat als er een vrouw op bezoek komt ze muziek op zitten zetten, dan kunnen Abel en de vrouw dansen, en dat de vader als teken over zijn neus zal wrijven, maar als het moment daar is en de vader geeft hem het teken, zegt Abel: ‘Wat zit je nou de hele tijd aan je neus.’

Dat zijn de toon en setting van deze mooie kleine roman, erg sterk geschreven en volledig verteld vanuit de eerdergenoemde controle, van een camera die precies het juiste registreert om het verhaal te vertellen en om de opgeroepen beelden bij de lezer aan te laten komen. Jammer dat Moeder doen twintig jaar geleden zo weinig gedaan heeft, ik kende de titel wel maar las het boek destijds niet. Wellicht dat de heruitgave onder deze betere titel beter blijft hangen.

Onder de mensen werd uitgegeven door Thomas Rap. Op Athenaeum.nl staat een fragment.

Daan Stoffelsen: Tom Lanoye, Zuivering, Eva Meijer, De soldaat was een dolfijn, en Rob van Essen, Winter in Amerika

Begin dit jaar verscheen Als dit zo doorgaat , een literaire reactie op de verkiezing van Donald Trump en het nietsig liberalisme van Mark Rutte [ik schreef er eerder over voor Revisor en Athenaeum.nl]. De bundel, met onder anderen Jamal Ouariachi [zijn verhaal werd voorgepubliceerd op Revisor.nl], Wytske Versteeg, Karin Amatmoekrim, Gustaaf Peek en Jan van Mersbergen was een grotendeels geslaagde oefening in geëngageerde literatuur. Op een andere manier is Tom Lanoyes Zuivering, vandaag verschenen, zo'n geslaagd boek, hoewel hij reageert op minder Atlantische dan Europese problemen: de vluchtelingenstroom en de terreur.

Ik heb er een stuk over geschreven voor Athenaeum.nl, waarin ik er dieper op inga. Voor hier: Lanoye laat een eenzaat, werkzaam bij het bedrijf Extreme Cleansing (voor uitgebrande en overstroomde appartementen, plaatsen delict en zelfmoordresten - en voor terreurlocaties), een vriend vinden, Youssef. Maar Youssef laat zijn gezin overkomen, en de spanningen die dat oproept zijn groot en ingrijpend. De eenzame hoofdpersoon is tevens verteller, en hij doseert zijn informatie dusdanig dat je langzaamaan het ergste vreest in de categorieën radicalisering en terreur - en je verrast.
Verteltechnisch hangt alles dus van deze Gideon Rottier af, en dat houdt risico's in: boeit zo iemand je, houdt hij het levendig, is er balans tussen zijn cynisme en zijn hoop? (Ja, werkelijk.) Het betekent ook dat de opbouw traag is, want het gezin komt pas op eenderde van de roman, op tweederde komt de grote spanning erop. (Dat vind ik een bezwaar.) Maar het heeft ook voordelen: Rottier essayeert tussendoor over smokkelaars en eenzame wolven, over diefstal en gemeenschap, en dat zijn sterke overwegingen, evenwichtig zonder policor te worden. Interessant boek.

Even prikkelend, minder literair geschreven is Eva Meijers essay De soldaat was een dolfijn. Haar analyse van de discussie over dierenrechten is zeer behartenswaardig, haar vragen zijn scherp en niet te negeren. Ik denk er deze dagen veel over na. Recensie op Athenaeum.nl, 4 oktober.

(Minder literair? Ja: 'Donaldson en Kymlicka gaan net als de dierenrechtendenkers die ik eerder besprak uit van het idee dat niet-menselijke dieren recht hebben op onvervreemdbare rechten, omdat ze belangen hebben die voor hen het meest tellen.' Maar daartegenover staan de ganzen en Schiphol en de politieke invloed van wormen.)

Ten slotte een kleine noodkreet. Ik las Rob van Essens Winter in Amerika, en ik begreep het niet. Zijn verteller is Katja, de redactrice van een uitgeverij, verantwoordelijk voor een groot schrijver, Winter, die zijn memoires schrijft maar duidelijk niet lang meer heeft. Hij was een van de grote vier, de overlevende. Zijn redactrice moet hem aan het schrijven houden, want het boek kan een bestseller worden die de uitgeverij overeind houdt. Veel verwijzingen naar schrijvers en uitgevers hier, heel aardig en in hoog tempo. Maar dan: deze Katja komt weer in contact met een studievriend en via hem bij een soort Fightclub. Ze wordt daarbij bewusteloos getikt en krijgt grote inzichten. Er zijn nog meer studievrienden, een ervan verklaart haar alsnog de liefde - in een droom.

Ik ben in de war. Ik heb het allemaal met genoegen gelezen, maar wat móét ik ermee? De nevenschikking tussen het bizarre fightclubverhaal (interessant!) en de uitgeverijsituatie (bekend), tussen droom en werkelijkheid zal wel iets betekenen, maar meer dan een schets, een psychose - nee.

(Nog een poging, een dag later, om dat gesprek met Rob van Essen te vereenvoudigen. We hebben dus allerlei droomachtige situaties: de bewusteloosheid, de droom van de ultieme liefde die die oude studievriend gehad heeft, de associaties die Winters schrijfdorp heeft met een televisieserie (en die kloppen, hier wordt Katja's favoriete serie opgenomen), de vraag of Winters gekte gespeeld is. Zoals gezegd: interessant! Maar die uitgeverijsetting geeft er contrast noch diepte aan. Voortschrijdend inzicht: het is een 'werkelijkheid' van opportunisme, roddel en oppervlakkigheid die alles wat schril maakt.)

Prometheus gaf Zuivering uit, Cossee De soldaat was een dolfijn, en AtlasContact Winter in Amerika. Op Athenaeum.nl en bij de uitgeverij zelf (PDF) staan fragmenten uit dat laatste boek.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog