, 08 December 2017

Deze week gelezen: Tilon, Harding, Knooihuizen

Lia Tilon, Luke Harding, Klaas Knooihuizen: de redactie las een beheerste roman over een geweldig avontuur, een schrijnend, alarmerend en goed geschreven boek over Team Trump en heldere, geestige verhalen.

*

Jan van Mersbergen: Klaas Knooihuizen, Toen wij naar Oostenrijk gingen, liepen er paarden en koeien op de weg

In het komende papieren nummer van Revisor zal een verhaal staan van Klaas Knooihuizen. Ooit zag ik hem live een verslag schrijven van een literaire avond in het kleine gezellige Torpedo-theater. Dat deed hij erg goed. Dus ik wilde graag een verhaal van hem, en ik vroeg hem: Wil je een verhaal voor ons schrijven? Proza, fictie, zoveel woorden.
Oké.

Hij schreef een verhaal en ik las het en had een heleboel op- en aanmerkingen. Die opmerkingen gaan altijd over de verteller, de verteltijd, het tempo. Geen gekke zaken, wel dingen om even over na te denken.
Klaas pakte dat heel goed op. Hij gooide het complete verhaal om, wel dezelfde hoofdpersoon maar het bezoek is anders. Geen kinderen, en er is plots een buurman die een grote rol speelt. De redactionele opmerkingen werden niet alleen door Klaas gelezen en verwerkt, hij gaf ze een eigen draai. Hij had een verhaal gemaakt, maar hij had zo veel controle dat hij met mijn opmerkingen gewoon een bijna nieuw verhaal maakte van dat bestaande verhaal, niet door ergens een zinnetje te veranderen of een woordje te schrappen, hij hakte met kunde in op zijn eigen verhaal, en daar rolde een veel betere versie uit. Helemaal nieuw, fris, goed.

Schrijvers die dat kunnen zijn de echte schrijvers.
Het gebeurt ook dat we opmerkingen hebben bij een verhaal en dat we terug krijgen: ‘Ik hou vast aan mijn keuzes.’ Dat zijn schrijvers die hun eigen keuzes belangrijker vinden dan overdrachtelijkheid. Schrijvers die geen enkele interesse hebben in de lezer, maar vooral in hun eigen woordjes. Redacteuren kunnen met zulke schrijvers niks.
Redacteuren worden gelukkig van schrijvers zoals Klaas Knooihuizen die niet moeilijk doen of gekwetst zijn na een opmerking, een verbetersuggestie, en die zich ook niet aan de hand mee laten voeren langs een paar suggesties, maar die bouwen aan hun verhaal en tegelijk alle touwtjes in handen houden. Die bouwen door iets te maken, dan iedere steen weer te slopen en dan weer iets maken, een geheel nieuw huis. Controle, bouwen, opleveren.

Ik wilde een lezer zijn van zo’n schrijver, dus ik las Klaas’ bundel Toen wij naar Oostenrijk gingen, liepen er paarden en koeien op de weg. Volgens mij is het in eigen beheer uitgegeven, ik kan in ieder geval nergens een uitgever ontdekken. Uitgevers, haast u. Bindt deze man aan jouw club. Of is dat al gebeurd? Klaas schrijft heel goed en bondig en soepel.
Hij weet in een verhaal over een boekenbon te schakelen van een test voor een website naar het hondje van de buurvrouw naar de supermarkt, want ‘wat dit verhaal nodig heeft, is een supermarktavontuur’. Los van de komma waar ik allergisch voor ben, ook die in de titel, is dat springen van het ene onderwerp naar het andere meesterlijk en precies dat is de stijl van de korte verhaaltjes van Klaas. Hij gooit er gewoon een supermarktscène uit omdat het verhaal dat nodig heeft. Vertellen met een vertelmotief. Dat is speelsheid en tegelijk is het dwingend proza. Even stellig als vermakelijk.

De dode muis die ergens in huis ligt ruik je tijdens het lezen. Het is zintuiglijk proza. Hij schrijft over Haarlem net zo makkelijk als over Malaga. Hij schrijft over een zebrapad, een piano, een UB40-achtig onderwerpo als een rat in de keuken, over bijen, een treinreis, over Frankrijk. Over de provincie, over Drenthe. Emmen, onder andere.
‘Wanneer ik in Drenthe ben neemt mijn moeder me vaak mee naar het bos.’
Zonder komma, dat valt op. Mooi.
Alles op een eenvoudige heldere toon, soms wat ironisch, maar steeds met controle. De controle van een verteller die jou echt een verhaal gaat vertellen, maakt niet uit waar het verhaal over gaat, hoe lang dat verhaal is. De vertelling is altijd groter dan het verhaal. Dat is de clou.

In februari verschijnt Revisor met Knooihuizens verhaal ‘Familiebezoek’. Toen wij naar Oostenrijk gingen, liepen er paarden en koeien op de weg is te verkrijgen bij de auteur zelf.

Thomas Heerma van Voss: Luke Harding, Samenzwering. Hoe Rusland Donald Trump aan zijn overwinning hielp

Al tijden volg ik alle nieuws rondom Trump met een betrokkenheid waarvan ik nog steeds niet weet of die vooral neerkomt op verveling, ramptoerisme, leedvermaak of betrokkenheid bij de wereldproblematiek. Hoe dan ook merk ik dat ik, ondanks al mijn aandacht, doorgaans niet verder kom dan het nalezen van de raarste uitspraken of het zien van de vreemdste filmpjes. (Deze week nog, heeft iemand gezien hoe hij 'States' zei aan het einde van zijn Tel Aviv-speech? Schtats, zo klonk het. Alsof zijn tanden loslieten. Ik heb het wel vijf keer gekeken en rondgestuurd naar een enkele andere Trump-geobsedeerde. Er doet nu ook meteen een gerucht de ronde dat zijn tanden niet meer echt zijn.).

Er valt natuurlijk iets te zeggen voor de gedachte dat zulke grappigheden en rare details een manier zijn om het ondraaglijke (zijn oneindige reeks discriminerende, zelfverrijkende en ondoordachte besluiten) draaglijk te maken. Het lastige is alleen dat de raarheid vaak een deel van de aandacht wegneemt voor het echte nieuws, de politieke beslissingen. En dat die beslissingen vervolgens weer afleiden van andere, ingewikkeldere achtergronden. Oftewel: over Trump wordt permanent gesproken, ik ken tientallen rare filmpjes en uitspraken, maar van de achterliggende verhalen kom ik op deze manier bijna niets te weten. 

Daarom was ik bijzonder geïnteresseerd in Samenzwering, een boek van de Britse Guardianjournalist Luke Harding waarin het gaat over de banden tussen Team Trump en Rusland. Het is een stellig boek, zoals blijkt uit zowel titels als ondertitel, maar het wordt ook algauw duidelijk waarom hij voor die stelligheid kiest: deze materie is zo ingewikkeld dat een mens zich niet kan blijven verschuilen achter eventuele neutraliteit of objectiviteit, en bovendien: de situatie is ronduit alarmerend. Dat zegt Harding meteen, het is zijn uitgangspunt voor dit hele onderzoekswerk, maar hij toont het ook overtuigend aan. Een aanzienlijk deel van de bronnen is weliswaar anoniem, en hij heeft er omwille van de leesbaarheid voor gekozen om niet elke uitspraak van een voetnoot of bronvermelding te voorzien, maar de stroom van dwarsverbanden tussen Rusland en Trumps entourage en Rusland is alsnog zo krankzinnig groot dat Hardings verhaal fier overeind staat.

Een voor een gaat hij medewerkers van Team Trump langs: Manafort, Flynn, Trump zelf natuurlijk, en keer op keer toont hij aan hoe die al jarenlang nauw verbonden zijn aan het Kremlin. Hoe ze op cruciale momenten in hun (politieke) loopbaan rijkelijk betaald werden door Rusland. Hoe Trump toen geen enkele Amerikaanse bank hem nog geld wilde lenen en hij recht op een faillissement af leek te stevenen, via de Deutsche bank een grote som geld kreeg toegewezen, vermoedelijk Russisch witwasgeld, dat hij tot op de dag van vandaag niet heeft teruggebeld.

Schrijnend, alarmerend, goed opgeschreven bovendien. Iedereen die de nieuwtjes of het onderzoek naar Trump en Rusland afdoet als Fake News zou verplicht dit boek moeten lezen. Maar wel nu, want de grote makke: het boek is zo duidelijk geschreven middenin alle ontwikkelingen dat het binnen een jaar hopeloos gedateerd zal zijn. De afgelopen weken hebben zich al cruciale ontwikkelingen voorgedaan die in zekere zin een vervolg zijn op het boek (Flynn die gaat getuigen, de gegevens van de Deutsche Bank die naar verluidt zijn opgevraagd). Wie enige context wil bij dergelijke ontwikkelingen, raad ik Samenzwering zeer aan. Een definitief verhaal over de banden tussen Trump en Rusland zal het echter niet blijken, dat kan pas over jaren of zelfs decennia worden geschreven. Wat mij betreft ook door Harding.

Nieuw Amsterdam gaf Samenzwering uit.

Daan Stoffelsen: Lia Tilon, Archivaris van de wereld

De joodse bankier Albert Kahn (1860-1904) had een missie. Als we de wereld beter zouden kennen, andere volkeren zouden zíén, dan zou vrede nabij zijn. De kleurenfotografie werd uitgevonden, en hij gebood zijn chauffeur, Alfred Duterte, zich de techniek ervan eigen te maken, om in Parijs, en vervolgens in de Verenigde Staten, Japan en China foto's te maken. Daarna zond Kahn tientallen studenten met fototoestellen de wereld rond, en verzamelde een enorm archief, ruim 180.000 meter film en meer dan 72.000 autochromes. Een geweldig verhaal, toen ik van Tilons plannen hoorde, raakte ik meteen enthousiast. Ik vond haar derde roman Zielhond (2012) een knap, rijk boek. En Archivaris van de wereld?

De chauffeur, Duterte, is onze verteller. Hij maakte dagboekaantekeningen van de reis, en vertelt in 1940, de oorlog is op handen, over Kahns missie, zijn faam (Henri Bergson was zijn beste vriend, Einstein bezocht hem, Kipling, Rabindranath Tagore, James Joyce), zijn neergang na de beurscrash. Wat interessant is: Kahn wilde niet zelf op de foto, ontsnapt ook in de roman aan een duidelijk profiel. Duterte is ook interessant, de mechanicus vocht in de Grote Oorlog, zijn broer kwam om, er is een heimelijke liefde voor diens echtgenote, Kahns huishoudster. Toch wil het niet vlammen, de kleur ontbreekt (letterlijk: de foto's zijn zwart-wit afgedrukt, geluk is er internet). Het wordt geen Kuifje en de kleurenfoto's, het blijft wat verstild door het verslag op afstand en het dagboek, dat weinig direct drama kent. Wat niet wil zeggen dat het niet dramatisch ís (ach, die brief over zijn moeder! Oh, de tragiek van die eenzame Kahn), niet mooi is, goed geschreven, to the point:

24 december. Bij Miskoshi drong het beeld van Lafayette aan de boulevard Haussmann zich zo sterk aan mij op dat ik mijn ogen een moment moest sluiten. De reis door dit uitheemse land put mij uit. Ik vind het verschrikkelijk vermoeiend om helemaal niets zeker te weten. De moeheid valt niet weg te slapen. Af en toe is het voldoende om even wat te drinken of zoals nu te schrijven. Ik mis de simpelste dingen: een snee brood. Lucifers om een kaars mee aan te steken. Een stoel bij een raam. Ik verbeeld mij de bomen thuis in de tuin te zien. Het stromende beekje onder het bruggetje. Japanners branden geen kaarsen maar lantaarns. Zij eten rijst. Op straat draait een dame zich om en haar gelaat is volmaakt.

Heel treffend, en die slotzin! Rijmt prachtig (de a's), de wending is perfect, het mysterie is mooi.
En dit is een prachtige scène:

8 januari. Vannacht om de haverklap gewekt door de ratten die over de toilettafel rennen en van mijn zeep vreten. Vanmorgen werd er in het park een parade van brandweermannen gehouden. Zij toonden het toegestroomde publiek hun koppelingen en stoompompen. Liepen in lange rijen met hun bamboe ladders. Ik maakte mooie plaatjes. Werkelijk prachtig. De mannen rechtten hun rug voor het oog van de Verascope. In de rustpauze werd er sake voor ze uitgeschonken. Ik hoop maar dat er nergens brand uitbreekt.

Heel geestig en heel precies beschreven. Beheerst. Beleefd.

Uitgeverij Cossee gaf Archivaris van de wereld uit. Athenaeum.nl bracht een fragment.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog