, 29 December 2017

Dit jaar gelezen (2017)

We maken het eerste jaar vol van de leesrubriek van de redactie van Revisor. Tijd voor een terugblik. Wat waren de beste boeken? Ze werden volgens ons geschreven door Jane Gardam, Yasmine Reza en Koen Peeters - al komt er telkens meteen een sliert andere namen achteraan. En waar blijven de eindejaarsgeschenken? Is het erg dat we niet zoveel meer herinneren van onze leeservaringen? Wat is er eigenlijk leuk aan eindejaarslijstjes? Aanbevelingen en vragen, en de beste wensen voor het nieuwe jaar.

(Lees ook ons kerstpakket - en overweeg Revisor te steunen.)

Jan van Mersbergen: Jane Gardam

Eindejaarslijstjes, het is een traditie onder schrijvende pers, boekenbijlagen, onder lezers ook. In mijn eindejaarslijstje van dit jaar een klein dun opvallend boekje. Een ontdekking. Een geschenk.

Eindejaarsgeschenken, het was een traditie onder uitgevers: een mooi klein boekje van een geliefde schrijver uit het eigen fonds in elkaar zetten en verspreiden onder collega’s, drukkers, vormgevers, de pers. Inmiddels zijn er amper nog uitgeverijen die dat doen. Bezuinigingen. Soms wordt in armoede een pdf aangeboden. Kun je gratis downloaden van een of andere site, met de beste wensen. Maar een echt mooi klein boekje dat je even in een halfuurtje uitleest ergens in de kerstvakantie, dat komt zelden meer voor.
Gelukkig is mijn literaire uitgeverij Cossee onafhankelijk en strijdbaar en houden ze bepaalde principes hoog in het vaandel, waaronder het uitgeven van een mooi geschenk.

Dit jaar een klein boekje van Jane Gardam, de schrijfster die Cossee het boek van de maand bezorgde in DWDD: Een onberispelijke man. Door de groene Schotse ruit en de Engelse oorsprong sprak het mij totaal niet aan, dat is iets persoonlijks en ligt niet aan het boek, ontdekte ik na het lezen van Zwaan, het geschenk van dit jaar. Prachtig klein goed geschreven boekje over twee jongens die een maatschappelijke stage moeten gaan lopen. Een van de jongens ontfermt zich over een Chinees ventje dat niet helemaal goed is. Hij zegt geen woord, in ieder geval. Wel is hij goed in judo. Zwarte band. De band tussen de twee wordt in slechts 24 pagina’s heel mooi neergezet. Zinnetjes als: ‘Ze bleef maar glimlachen en buigen en je had geen idee wat ze dacht,’ als de jongen kennis maakt met de moeder van de Chinees zijn erg goed. Sober en beschrijvend en ook humoristisch.
In het voorwoord wordt gesteld dat Gardam een begenadigd verteller is en dat haar lezen betekent: ‘Lachen om onszelf.’ Die spiegel wordt ons inderdaad voorgehouden. De Chinees is sterker dan die Engelse jongens en ook sterker dan de lezer, beiden met vooroordelen. Over hun eten, hun geur, hun zwijgen.

Als de Engelse jongen en de Chinees op een bankje gaan zitten schrijft Gardam: ‘Het was een driepersoonsbankje en Henry (de Chinees) schoof zo ver mogelijk bij Pratt vandaan. Maar wel op hetzelfde bankje.’
Jaloersmakende mooie zinnetjes zijn dat. In een sterk beeld die twee uitersten uittekenen, en vooral de beelden tot leven wekken en in je hoofd verder laten leven. Ik ben blij dat het vertrouwde Cossee-lettertype (altijd weer een verademing, en zeer herkenbaar van drukproeven en mijn eigen romans) me nu kennis heeft laten maken met deze vlotte Britse schrijfster, over wie ik dacht dat haar proza niks voor mij was, maar ik zat er helemaal naast.
Veel dank Cossee, voor dit dubbele geschenk, want jullie gaven me niet alleen een mooi boekje, dat boekje nam mijn vooroordelen weg

De Bezige Bij stuurde ook een mooi geschenk, met gedroogde bloemen erin, Zaailingen, uit De bloemen van Jan Siebelink.

Verder las ik dit jaar vanzelfsprekend veel vertaalde literatuur, soms al twintig jaar oud en toch ook een ontdekking, zoals Het lied van de loopgraven van Sebastian Faulks dat oubolligheid de strijd laat aangaan met liefdesscènes waarna de liefde wint, het bijzonder sterke De acht bergen van Paolo Cognetti dat week na week welverdiend in de top zestig terugkomt omdat het voor een groot publiek geschreven is maar toch verfijnd en intens, een countryroman als Op pad met de duivel van Daniel Woodrell, dat ergens ook doet denken aan Sebastian Barry’s Dagen zonder eind. Ik las een tegenvallend Idaho, een paar Siciliaanse romans, vanwege mijn vakantie op dat eiland, en een paar Nederlandse romans, waarvan De heilige Rita er bovenuit stak door een enkel zinnetje.
2017 was verder een jaar met opvallend weinig sterke debuten. Hannah Roels leverde met Het portret het beste debuut dat ik dit jaar las.

In de laatste week van dit jaar lees ik Onder een hemel van sproeten van Alex Boogers. Nog niet uit, maar wel kan ik zeggen dat Boogers een voorbeeld is voor schrijvers die vertellen wat ze moeten vertellen, en niks anders. Hij schrijft aandoenlijk: ‘Dan kroop ik naar mama toe, hield zij mij stevig vast en drukte me tegen haar borst.’ Hij schrijft direct: ‘Mijn prachtige vrouw had gelijk.’ Hij combineert die twee: ‘Ik zei toch dat ik gek ben.’ Over dit boek later meer, ik geniet er in ieder geval van.

Omdat ik die roman nog niet uit heb schreef ik in NRC een kort stukje over mijn eindejaarslijstje. Het ging over De heilige Rita, over die ene zin.

Cossee geeft Gardam uit.

Thomas Heerma van Voss: Yasmine Reza

De afgelopen jaren stelde ik mezelf medio december doorgaans de vraag wat het beste was: de beste muziekalbums, de beste films, de beste boeken. Tegenwoordig merk ik dat ik vooral probeer na te gaan wat het duidelijkst en overtuigendst in mijn geheugen is blijven hangen - misschien omdat ik meer lees en luister dan vroeger, misschien ben ik daardoor enigszins afgestompt geraakt en zie ik het nog meer als een verdienste wanneer een verhaal maanden later nog steeds helder in mijn hoofd zit. Het afgelopen jaar las ik veel boeken, soms ontroerd, soms verrast, soms vooral geërgerd, meer dan eens onverschillig. Toen ik voor dit stukje mijn overzicht van gelezen boeken bekeek — allemaal keurig onder elkaar genoteerd in een schriftje — viel me op dat ik van bovengemiddeld veel boeken niet veel meer heb onthouden dan alleen een sfeer en mijn bijbehorende oordeel, allerlei details en plotwendingen zijn me alweer ontschoten.

Erg? Niet per se. En het pleit in elk geval voor die verhalen die wel diepe indruk hebben gemaakt, zoals De acht bergen, dat inderdaad — Jan heeft gelijk — duidelijk voor een groot publiek geschreven is en toch verfijnd en intens aanvoelt. Een knappe roman, fijn ook dat die zijn weg vindt naar zo’n groot publiek. Ook bijzonder fraai: Dag der zielen van Mike McCormack, dat ik onlangs pas las (en recenseerde LINK voor De Groene Amsterdammer) — een prachtige, levenslustige roman die geheel uit één zin bestaat. Origineel en overweldigend, ik was in tijden niet zo bevangen geraakt door een boek en heb zelfs meteen grote delen herlezen. Ook sterk: Babylon van Yasmine Reza, een wonderlijke roman die een volstrekt eigen toon heeft, een natuurlijke vertelstem die dicht tegen het toneel aanzit. Toen De Groene Amsterdammer me vroeg welk boek ik het hoogtepunt van het jaar vond - een bijdrage die vervolgens vreemd genoeg werd vergeten in het daadwerkelijke nummer, maar dat terzijde - hoefde ik niet eens lang na te denken: nee, Babylon is niet zozeer het meest technische of toonvaste boek dat ik las, maar er gaat wel een ongeëvenaarde levendigheid vanuit. Juist door het springerige dat erin zit, de vreemde combinatie van drama, klucht en thriller, de vele plotwendingen die soms nadrukkelijk tegen het absurdistische aanschurken. En alles is geschreven in een buitengewoon soepele, toegankelijke stijl, vanuit het perspectief van de 62-jarige Elisabeth Jauze, die een veilig, burgerlijk leven in Parijs leidt. Ze heeft in stilte permanent commentaar op haar omgeving (vooral op haar echtgenoot: ‘Ik voel me bij hem nooit in gevaar. Het zindert niet tussen ons, maar heeft het dat ooit wel gedaan?’), maar weet zich intussen, zo maakt Reza subtiel duidelijk, vooral geen raad met zichzelf. Wat kan ze nog van het leven verwachten? Wat wil ze nog?

Haar eindeloze gedachtekronkels — over een feestje dat ze organiseert, de gasten, de hapjes — jagen haar meer en meer op. Ze fantaseert over afwisseling, over geweld - en er gebeurt niets. Tot haar bovenbuurman op een avond voor de deur staat: hij heeft zijn echtgenote gewurgd. Elisabeth besluit niet de politie te bellen, maar hem te helpen. Geheel tegen haar karakter en de voorschriften van haar gerespecteerde bestaan in. Babylon is een langgerekte monoloog van iemand die vurig wil dat er iets verandert, iemand die de controle over haar bestaan bewust tijdelijk uit handen geeft, alleen al omdat ze niet precies weet wat daarna zal gebeuren. Het is knap hoe Reza de spanning opbouwt en oprekt, ze krijgt haar hoofdpersonage geloofwaardig zonder zich te verliezen in al te lang gepsychologiseer. Het resultaat: een roman die zowel over de top is als ingetogen, zowel een onvoorspelbaar huiskamerdrama als een komisch toneelstuk.

De Bezige Bij gaf Babylon uit.

Daan Stoffelsen

Ik houd van eindejaarslijstjes. Vooral van lijstjes vergelijken, de verschillen eruitvissen. Op Athenaeum.nl zetten we ze allemaal. Je ziet dan welke boeken het meest genoemd worden (onze stagiaire heeft ze netjes in een excelbestand ingevoerd), maar ook de verschillen tussen media. Hoe professionele lezers noodgedwongen specialiseren (ik heb ook amper vertaalde literatuur gelezen dit jaar), waardoor je bij NRC en Trouw ziet dat er amper iets buiten het eigen vakgebied gelezen wordt.

Bij De Standaard betrekken ze traditiegetrouw ook de minder professionele lezers, van andere deelredacties bijvoorbeeld, waardoor je ziet hoe recensies anderen kunnen aansteken. (Dat is ook het aardige van deze rubriek: we lezen uit liefhebberij - niet uitsluitend, maar we verdienen ons geld er niet mee.) Trouw vroeg in die lijn lezers hun keuzes door te mailen, en dat leverde een aardig rijtje op (Haratischwili, Harari, Wieringa, Cognetti, Gardam); van de wedstrijd van NRC vrees ik dat het een sociale media-wedloop is geworden, want zelfs uit deze schamele 25 (geen Verbeke, geen Schermer, geen Pruis, geen Lanoye!) valt wel een meerlagiger, sneller boek te kiezen. Of was die ene bespreking in NRC zo overtuigend?

Ik beoordeelde dit jaar heel veel boeken, ik schreef over een kleinere selectie op deze plek, en wil het eindejaarslijstjesprobleem vanuit een aantal hoeken bekijken.

  1. Hoek 1. Ik heb al een eindejaarslijstje gemaakt, een half lijstje wat het dit kalenderjaar betreft: de ECI Literatuurprijs gaat over twee halve boekjaren. Dat is echt een geweldige shortlist, met boeken die meer zijn dan een verhaaltje, van schrijvers die meer doen dan het ambacht beheersen, en raken aan het onzegbare. Koen Peeters' roman De mensengenezer is daadwerkelijk het beste boek van 2017. Een boek met een verdieping, die paar stappen extra naar iets overstijgends, iets wat ons verbindt (mijn verslag).

    Peter Terrins geweldige roman Yucca is de beste van 2016 (mijn verslag), en Marijke Schermer raakte aan allerlei thema's die ik interessant vind: de intimiteit en benauwenis van het gezin, geheimen en dreiging. En schreef daar overtuigend over (mijn verslag).

    Zou ik ten slotte zoals Sebastiaan Kort in NRC de kans grijpen mijn eigen buitenshortlistfavorieten onder de aandacht te brengen, ja dan: Entius en Stahlie.

  2. Hoek 2. Is literatuur puur een kunstvorm, of reageert het ook op de samenleving? Dat hoeft natuurlijk niet, maar een van de sterkste boeken van dit najaar doet beide. Tom Lanoyes Zuivering is urgent en indringend, geworteld in én los van de grote bewegingen in Europa, geëngageerd en intiem (mijn verslag). Een van de weinige vertaalde boeken die ik dit jaar las, vult dat gevoel van urgentie aan. Valeria Luiselli's Vertel me het einde is ondanks de eigenaardig vertaalde titel een van de mooiste en eerlijkste pamfletten over vluchtelingen van deze tijd (mijn verslag, en dat van Thomas).
  3. Hoek 3. De Standaard vroeg haar recensenten ook: 'Welk boek van 2017 verdiende meer aandacht?' En nu kan ik zeggen: de gehele shortlist van de ECI Literatuurprijs, waar NRC Handelsblad amper oog voor had. Maar laat ik de hand in eigen boezem steken, en pleiten voor een roman die door alle grote landelijke kranten gemist is (lof voor Arie Storm en Kees 't Hart), en die ik niet op mijn shortlist heb gekregen. Richard de Nooys Van kleine helden is een van die ambitieuze boeken is die te weinig op waarde geschat is (mijn verslag). Een hoopgevende, spannende, goed vertelde grote Europese én Midden-Oostenroman.
  1. De Bezige Bij gaf De mensengenezer uit. Op hun site staan de eerste 24 pagina's (PDF).
  2. Prometheus gaf Zuivering uit.
  3. Nijgh & Van Ditmar gaf Van kleine helden uit.

Geen reacties

We willen u nog veel meer vragen, maar er in ieder geval zeker van zijn dat u een mens bent, een lezer, een schrijver, maar in ieder geval geen robot.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.
Omhoog